Hoe denk je over het gebruik van condoom?

Antwoord;

Anti. Volledig radicaal anti. Zeker weten.

We leven in een tijd waar het condoom of andere 'voorbehoedsmiddelen' als normaal worden beschouwd. Nu wil ik heel duidelijk zijn dat ik tegen elke vorm van voorbehoedsmiddel ben. Het houdt datgene tegen dat God bedoelt heeft om te zijn; "leven voortbrengen" .

-in't kort-

God heeft de mens gemaakt en Hij heeft hen verteld om heen te gaan en te vermenigvuldigen. Hij heeft niet gezegd, ga heen en wees bevredigd. Het is belangrijk te weten dat God altijd leven voortbrengt en altijd in het licht van het leven staat. Alles wat leven tegenhoudt, is slecht. Alles wat leven beperkt, is slecht. Controle is een vorm van God uitsluiten. Weer slecht.

Het gebruik van voorbehoedsmiddelen, in welke vorm dan ook, is eigenlijk het heft in eigen handen nemen om te zeggen dat je alles onder controle wil hebben of je wel of geen kinderen wil. Ook dat deel moet je in de handen van God leggen. God moet betrokken worden in elk deeltje van ons leven.

We moeten daarbij ook ons leven in liefde leven, niet in lust.

Dan weer is het niet de bedoeling dat je sex hebt buiten het huwelijk. Zo kan je al geen buitenechtelijke kinderen bekomen en zo heb je al geen 'controlemiddeltjes' nodig. Gemeenschap is een daad binnen het huwelijk dat uitspruit uit liefde, niet uit lust. Durf je dan ook te onderwerpen aan God en weet wat Hij wil. Hij wil je zegenen en het beste voor je leven.

Vanavond om 19.30 uur begint de boekpresentatie van het nieuwe Waterland-manifest 'Slow Sex, een erotisch beschavingsoffensief'. De avond vindt plaats in Paradiso en is georganiseerd in het kader van het Pinched-festival voor tegenbewegingen op het gebied van liefde, seksualiteit en pornografie.

Gasten zijn Femke Halsema (fractieleider GroenLinks), Maaike Meijer (Centrum voor Gender en Diversiteit, Universiteit van Maastricht) en Arie Boomsma (EO, 40 dagen zonder seks). Dylan van Rijsbergen en Brechtje Paardekooper zullen een inleiding houden over Slow Sex, waarna de gasten aan het woord komen.

En het manifest? Hier!

Intussen zijn we bezig de boekpresentatie van 'Slow Sex, een erotisch beschavingsoffensief' voor te bereiden. Aanstaande woensdag hebben we onze eerste tv-uitzending: in Het Gesprek. De laatste tijd discussieren we regelmatig over wat slow sex voor ons nu eigenlijk is. Geloof jij, vroeg Dylan een tijdje terug, in een authentieke seksualiteit, een soort absolute seksuele oerkracht? Nee, dat niet. Maar ik kon wel met een andere definitie komen, één naar analogie met Slow Food. De Slow Food-beweging pleit voor 'lekker, puur en eerlijk eten': biologisch geteeld, met aandacht bereid, met rust verorberd. Het is ook een tegenbeweging tegen de MacDonaldisering: de commercialisering van de smaak; het gelijkschakelen van 'lekker' met vet en zout; ingredienten die worden geteeld met bestrijdingsmiddelen en een overmaat aan kunstmest, vlees dat één en al dierenmishandeling is; voedsel dat bereid is met overmaat aan kleur, geur, smaak- en conserveringsmiddelen alleen om maar zo goedkoop mogelijk te zijn.

Slow Food zet een diversiteit van smaken tegenover, met liefde en aandacht geteeld en bereid. Achterliggende gedachte is niet alleen dat het gezond is, en dat je ervan geniet, maar ook dat het een levenswijze is waar je gelukkiger van wordt. En toen we het hadden over het introduceren van de term Slow Sex, vonden we daar een analogie met de Slow Food-agenda.

Ook seksualiteit is ernstig gecommercialiseerd - éénderde van de inkomsten van internet wereldwijd komt van seks-sites. Daarop wordt in wezen steeds één en hetzelfde beeld van seksualiteit uitgebaat; seksualiteit teruggebracht tot standaardhandelingen: neuken pijpen, beffen, cumshot, klaar. Personages zijn inwisselbaar, zonder al te veel individualiteit. Ex-pornoster Jesse Darling beschrijft het in een prachtig stuk als volgt: "zowel de mannen als de vrouwen [...] zien eruit als poppen en niet meer als mensen: zij blond, zwaar opgemaakt, zonnebankbruin, met twee siliconen tietjes op de blote ribben geplakt boven een platte buik en een kale kut, en hij ook zo kaal en gespierd, met perfecte tanden, een enorme lul, en twee koude ogen. Ken en Barbie neukend bij het zwembad; het is een professionele zaak, het verneppen van plezier, de doenalsoferij. " In die zin valt Slow Sex in de slow-beweging: protest tegen de standaardisering en ook de versnelling van het leven.

En omdat er ondanks de seksuele revolutie nog steeds weinig écht over seks wordt gepraat en geschreven, bepaalt porno in toenemende mate ons beeld van wat seks is en wat het moet zijn. In die zin is er reden voor diversificatie van beelden van seksualiteit- net zoals er reden is je te verzetten tegen de McDonaldisering van eten. En evengoed is er reden om meer te praten over wat seks is, hoe het kan zijn. Niet voor niets is er tegenwoordig steeds meer belangstelling voor Tantra. Tantra introduceert 'aandacht' in seks. Tantra concentreert op het bewustzijn van het moment en op wat zich daar voordoet: zoals genot -veel aandacht is weggelegd voor zien, horen, proeven, ruiken, aanraken-, en alle andere emoties die er op een moment kunnen zijn zoals verlegenheid, weerstand, trots, ontroering, ongeduld, kracht enzovoort. Vanuit dat bewustzijn ben je beter in staat tot ‘echt’ contact met je partner. De clou bij Tantra is om emoties te laten zijn, in plaats van je erdoor te laten leiden, want als je je door emoties laat leiden, in plaats van ze gewoon te laten zijn, leiden ze je juist van dat bewustzijn-van-het-moment weg.

Een derde element voor ons is gelijkwaardigheid. Gelijkwaardigheid van sekspartners is wat ons betreft dé verworvenheid van de seksuele revolutie. Voor het eerst werd het een issue dat vrouwen ook recht hadden op een orgasme. Een generatie vrouwen ging in de weer met spiegels om te zien hoe zij er nu 'van onderen' uitzagen, hoe ze zelf in elkaar zaten. Vrouwelijke wellust werd, tenminste voor eventjes, een issue. Intussen zien we overigens dat juist op dat punt de seksuele revolutie nog lang niet af is. In het overgrote merendeel van verbeeldingen van seksualiteit zien we dat het de man is die de vrouw 'genot schenkt', maar zelden zien we de man passief genieten, zich overgevend aan genot dat de vrouw hem bezorgt. Het is nog altijd 'man neemt vrouw'. Meisjes leren nog steeds dat ze aantrekkelijk moeten zijn voor mannen, maar voral niet zelf moeten laten merken dat ze iemand aantrekkelijk vinden: dat maakt ze kwetsbaar, dan worden ze 'sletten'.

Slow Sex betekent voor ons dus niet per definitie 'slome seks', zoals iemand van de Trouw het beschreef: ook een vluggertje kan 'Slow Sex' zijn. Het gaat niet alleen om 'de tijd nemen voor seks', maar ook om aandacht, individualiteit, diversiteit. 'Informed pleasure', noemt Ann Simons het en daar heeft ze een punt. Want als we seksualiteit weer terugbrengen in de wereld van vies en voos, zullen we er geen echte aandacht voor hebben en valt seksualiteit weer ten prooi aan porno-sites die seksualiteit alleen maar uitmelken en verarmen. Slow Sex betekent ook: een positieve instelling ten aanzien van lust en verlangen. Niet bang zijn dat lust en verlangen ontsporen, maar eerder nieuwsgierig zijn voor wat lust en verlangen vermogen, omdat je er aandacht, vorm en woorden voor hebt.

(The Unmade bed, Imogen Cunningham)

Het begint een beetje op te vallen: soms valt er een beetje een gat in dit blog. Dat komt omdat twee frequente bloggers, namelijk Dylan van Rijsbergen en ondergetekende, nog steeds hard bezig zijn met het nieuwe Waterland-manifest over seksualiteit.

Uit het persbericht: 'Een golf van preutsheid overspoelt de Nederlandse politiek. Moet porno verboden worden op tv, clips gekuist en bloot verbannen uit de publieke ruimte? Is het feministisch om tegen porno te zijn of is paaldansen juist de ultieme bevrijding? Is de seksuele revolutie doorgeschoten, zoals sommigen stellen? Integendeel, stellen Paardekooper en Van Rijsbergen: ze moet nog beginnen. ‘Slow Sex’ pleit voor de bevrijding van lust en verlangen, voor de cultivering van seksualiteit. '

Het boek is dan wel naar de drukker maar dat betekent niet dat het werk gedaan is. Inmiddels hebben we het domein 'slowsex.nl' geclaimd, zoals jullie bovenaan de pagina kunnen zien. Dit weekend hebben we gewerkt aan een manifest dat als het goed is aan het einde van de maand in een grote Nederlandse krant zal verschijnen.
Daarnaast moet de boekpresentatie in Paradiso worden voorbereid (op 7 april) die plaatsvindt in het kader van het Pinched-festival. Daar zullen in ieder geval aanwezig zijn: GroenLinks-leider Femke Halsema, Arie ‘40 dagen zonder seks’ Boomsma, en Maaike Meijer, hoogleraar aan het Centrum voor Gender en Diversiteit van de Universiteit van Maastricht. Dat gaat alvast een mooie avond worden!

Kunt u ook niet wachten tot de buiten-temperatuur minimaal de waarde van 20 graden celsius bereikt? Lekker barbeknoeien in je tuintje op 't zuiden, genieten van het file-leed richting strand Scheveningen in je cabriootje met een RayBan op je poffertjesporum, op een terrasje slurpen van een overheerlijke Bacardi Mojito of een romantische avondwandeling met je lief door het park. Wie droomt er niet van? Als het aan wethouder Paul van Grieken van het Amsterdams stadsdeel Oud-Zuid ligt, krijgt zo'n romantische avondwandeling door het Vondelpark een beduidend "diepere" betekenis. Weest u dus niet bevreesd voor een vette prent wegens het schenden van de openbare eerbaarheid, huppekee, rok omhoog, broek omlaag en palen laden! Een geheel nieuw stigma gloort aan de horizon: Wie na het avondmaal een wandelingetje wil maken door het Vondelpark is geil en wil neuken.
Uiteraard moeten er een aantal strenge regels in acht genomen worden. Zo dient het "afval" netjes opgeruimd te worden, wat dus inhoudt dat de gebruikte condooms keurig verdeeld in de ligusterheggen worden gehangen en de besmeurde kleenexjes zorgvuldig tussen de perkplantjes worden verstopt. Opgeruimd staat netjes! "Het" mag nooit gebeuren in de buurt van kinderspeelplaatsen. Yeah right! Alsof die blagen zich alleen maar bij de schommel en de wipkip ophouden. En bovendien moet de geyle neuqsex beperkt blijven tot de avond-en nachtelijke uren. Túúrlijk! De avond vangt aan om 18.00u en na dat tijdstip zitten alle tere kinderzieltjes braaf binnen, zéker in Amsterdam! Goeie move, van Grieken! Amsterdam heeft er weer een nieuwe toeristische attractie bij!
By the way, uw trouwe viervoeters dient u wél hermetisch aangelijnd te houden. Dat dan weer wel. Loslopende honden worden namelijk als storender ervaren dan een übergeil stelletje dat en plein publique de complete kamasutra aan het afwerken is. Bijkomend voordeel dus voor onze exhibitionisten, want stel je voor dat je in je opperste opwinding niet in de gaten hebt dat het niet je partner is die je zo zaligmakend in je kruis aan het snuffelen is, maar de flatcoated retriever van de overbuurman die zijn dagelijkse portie bonzo nog niet heeft gehad. Om nog maar te zwijgen van het risico dat die "blote billetjes in het gras" binnen de tijd van een zucht en een scheet worden getransformeerd tot "blote billetjes in een hoop hondenstront". Dankzij meneer van Grieken wederom een weerzinwekkend staaltje van Nederland op zijn smalst. Misschien óók een beetje eigenbelang, stoute krullenbol?

Ik ben Tassie. Zal ik dan als eerste de link leggen? Kus.

Ik ken geen ander land waar met zoveel gretigheid en intensiteit van het recht op vrije meningsuiting gebruik wordt gemaakt. Alleen in ons land werden Marokkaanse Islamieten in het openbaar geitenneukers genoemd. En alleen in Nederland kan iemand als Wilders zo ver gaan de Koran te willen verbieden. Inmiddels is het openbare debat in Nederland tot een loopgravenoorlog verworden, waarin de extremen de gematigden wegdrukken. Wie de eeltlaag der opinievorming kwijt is, krijgt na terugkeer de eerste paar dagen een behoorlijk rauwe ziel.

Inmiddels is onze botheid uit fatsoen zo ver doorgedreven, dat het geregeld tot conflicten komt. Met als resultaat dat burgers steeds meer expliciete regelgeving eisen. In het uitgaansleven, op scholen, in treinen, op de werkvloer, in de lift, op de camping of in het ziekenhuis, overal hebben stilzwijgend gedeelde omgangsvormen plaatsgemaakt voor uitdrukkelijk geformuleerde gedragsvoorschriften. Huisregels en codes of conduct zijn inmiddels een vast bestanddeel van de Nederlandse identiteit geworden. Zo proberen we in Waterland een heuse sekscode op te stellen en werkt de regering inmiddels aan een handvest voor verantwoord Nederlands burgerschap.

Terwijl Nederlanders voortdurend over de kloof tussen burgers en politiek klagen, valt buitenstaanders juist het omgekeerde op. Alle politieke macht is hier gedeelde macht. Niemand kan zelfstandige beslissingen nemen en er is geen land waar de overheid zo sterk aan zich zelf twijfelt. Met het gevolg dat de politiek zich van incident naar incident sleept. Dat is wellicht nog het meest verbijsterende. Te midden van verschijnselen als globalisering, migratie en ontwortelde elites zijn we er in dit land alleen maar dorpser op geworden. Het nare is alleen dat onze dorpsruzies inmiddels de hele wereld rond gaan en daar voor ongekende effecten zorgen.

Wat het Nederlanderschap betreft, kunnen Scheffer en de zijnen dus gerust gaan slapen. Wilders is een extreem uitvergroot voorbeeld van een trend die zich algemeen in ons land voordoet. In dit dorp dient iedereen hetzelfde innerlijk, dezelfde gemoedstoestand en dezelfde houding te bezitten. Daartoe neemt men elkaar dag in dag uit de maat. Van doorslaggevend belang zijn je geloof, je cultuur, je seksuele gezindte en hoe je over de gelijkheid denkt tussen man en vrouw. Mocht je houding ten opzichte één van die zaken niet kloppen, dan zit je niet zomaar fout, maar ben je over de hele linie fout.

We zijn in dat opzicht heilig overtuigd van het belang van voortdurend onderzoek naar elkaars ideeën en mentaliteiten. Terwijl sociaalwetenschappelijk onderzoek keer op keer uitwijst, dat de inhoud van hetgeen je gelooft weliswaar belangrijk is, maar dat instituties en omgevingsfactoren minstens zo gewichtig zijn. Stel je voor dat het debat wat meer over dat laatste ging. We zouden ineens weer over de wereld moeten nadenken, in plaats van iemands houding tegenover een heilig boek.

Ik ben homo, ben ik dan zondaar?

Antwoord:

Op zich heb je hier het antwoord al zelf gegeven. Ja.

Laat me dit even verklaren. Wat je wel of niet doet is geen van mijn zaken. Ik heb je lief zoals Jezus je liefheeft. Ik zal doen wat ik kan en je keuze respecteren.

Waarom ben je dan zondaar? Omdat je jezelf bestempelt als homo, zijnde een man (vrouw) die een (sexuele)relatie heeft of verlangt met een andere man (vrouw). Dit gaat volledig in tegen God's natuur. Je kan niet zeggen ik ben een kind van God en ik ben homo.

Dat houdt niet in dat je die gevoelens niet kan hebben. Dat wil niet zeggen dat je geen seks hebt met iemand van eigen geslacht. Maar je zal merken dat eens je wedergeboren wordt, zelfs zonder de bijbel te lezen, dat er binnenin je een wetenschap ontwikkelt dat je uit die structuur, wereld moet stappen van homofilie. Je zal merken dat het tegen God's natuur is en dat je geen oprechte relatie kunt hebben als je aan die natuur blijft vasthouden.

Aha, zeg je misschien. Maar God neemt mij zoals ik ben. Ja, dat is zo, zoals jij bent, niet zoals jij wil zijn. Bij een wedergeboorte veranderen er dingen. Daar hoeven zelfs geen mensen bij aanwezig te zijn. Je moet dan gewoon eerlijk zijn met jezelf. Is het die homonatuur die je WIL vasthouden of wil je echt je leven volledig aan God geven, ook al kost het je die homofilie?

Je zondaarschap is daarvan afhankelijk want zolang je jezelf niet WIL afgeven aan God en wil veranderen, dan kan je ook geen volle relatie met God hebben.

Het gaat er niet om wat je doet, het gaat er om wat je wil doen.

Als je zegt homo te zijn, dan zeg je zondaar te zijn. Ben je bereid het leven te leven dat God voor je heeft? Dan zal je verandering merken, maar je moet eerlijk zijn met jezelf en met God.

Ongeveer een derde van de vrouwen die eens een abortus heeft gehad komt voor een tweede keer of vaker terug. Dat is inderdaad niet te zuinig. Maar Agema’s boete zal een weinig effectieve maatregel zijn om de onverantwoordelijken onder hen een lesje te leren. Een aanzienlijk deel van de lasten die een abortus levert is nu al exclusief voor rekening van de vrouw. Voor zo ver er vrouwen bestaan die zich, verblind door lust of gemakzucht, vrijwillig een emotioneel beladen, sociaal vaak afgekeurde en pijnlijke ingreep op de hals halen, zal 315 euro hen niet minder losbandig of minder geneigd tot het ondergaan van een abortus maken.

En de vraag is natuurlijk of we wel te maken hebben met onnadenkende, onzedige vrouwen. Wat het kamerlid er verrassend genoeg niet bij zegt, is dat het relatief vaak om allochtone vrouwen gaat. Blijkbaar slaat de over het algemeen succesvolle Nederlandse aanpak van voorlichten en voorkomen bij hen niet aan. Daarvan is de Rutgers Nisso Groep al een paar jaar op de hoogte en onderzoek heeft uitgewezen dat voorlichting in het Nederlands aan allochtone vrouwen in zo’n 20% van de gevallen onvoldoende begrepen wordt. Daarnaast spelen allerlei cultuurgebonden zaken mee, zoals afwijzing van of onbekendheid met anticonceptie.

Zelf snapte ik nooit veel van cultuurgebonden obstakels. Wie geen kind wil, is graag bereid daar moeite voor te doen. Tot ik een Pakistaanse leerlinge Nederlands kreeg. Zij wist met twee peuters in huis nauwelijks de eindjes aan elkaar te knopen en had op eigen verzoek van haar huisarts de pil gekregen. Angst voor God en haar man zetten haar ertoe die op een geheime plek te verstoppen. En om het risico op ontdekking te minimaliseren besloot ze – ondanks mijn protest met toelichting – de pillen slechts sporadisch te slikken. Uiteraard raakte ze zwanger van een derde kind (dat ze overigens niet liet aborteren, omdat ze geen kans zag een ochtend de tram naar de abortuskliniek te nemen). Mij lijkt een belangrijke reden dat mensen ongewenst zwanger raken, ook al hebben ze middelen en informatie om dat te voorkomen tot hun beschikking, dat het voor hen onmogelijk blijkt die kennis in de praktijk toe te passen. Sociale en psychologische barrières maken dat bijvoorbeeld erg moeilijk. Dat het zo goedkoop is om een abortus te ondergaan heeft er in ieder geval niets mee te maken.

Ik begrijp dat dit niet meer is dan anekdotisch bewijs, maar dat is al stukken meer dan wat mevrouw Agema aandraagt om te onderbouwen dat het gaat om een probleem van vrouwelijke losbandigheid. Eigen verantwoordelijkheid is tot daar aan toe, maar zij lijkt misleid te worden door de illusie dat geboorteregeling met de komst van pillen, spiraaltjes en staafjes in de arm exclusief een vrouwenzaak is geworden. Als mevrouw Agema werkelijk denkt dat de gemiddelde vrouw in haar eentje aansprakelijk is voor haar zwangerschap, zou ook zij baat hebben bij wat extra voorlichting. Menig GGD’er weet: alleen wanneer beide partners gemotiveerd zijn zwangerschap te voorkomen is anticonceptie effectief. Want wie sluit bijvoorbeeld de mogelijkheid uit dat de mannen – nadat ze tenslotte een kind hebben verwekt – weigeren het te onderhouden, of eisen dat de zwangerschap beëindigd wordt, de vrouw daarmee weinig reële keuze latend? Wellicht dient ook deze tweede partij in voor hen begrijpelijke taal aangesproken en aansprakelijk te worden. En als er sprake zal zijn van het zelf betalen voor abortus, dan evengoed door hen.

Maar beter nog is het wanneer de maatschappij de kosten voor abortus blijft vergoeden. De 10,8 miljoen waarmee de overheid abortusklinieken financiert is namelijk allerminst frivole verspilling aan een luxegoed voor een selecte groep. Het zijn niet alleen de beide toekomstige ouders en hun ongeboren kind die door een abortus behoed worden voor onheil, ook de maatschappij als geheel heeft er baat bij als de drempel voor een abortus zo laag mogelijk wordt gehouden, bijvoorbeeld omdat het de criminaliteitscijfers positief beïnvloedt. Daarom ook is het voorgestelde verlagen van de 13-weken grens gevaarlijke nonsens. Momenteel vindt slechts 6,6% van de abortussen plaats na die grens. Het is tot 13 weken klinisch mogelijk een relatief snelle, pijnloze en veel minder belastende ingreep uit te voeren. Een semantische kwestie (Agema: ‘we noemen het na 8 weken een foetus’) is hier volkomen irrelevant; in Nederland is abortus na de 13^e week nog bijna tien weken met reden legaal.

Vergeet ik bijna nog even te zeggen wat die goede reden is. Het toegankelijk en laagdrempelig houden van abortus dient niet het doel de escapades van lichtzinnige vrouwen te vergemakkelijken. Het dient een basaal recht om over het eigen lichaam en leven te beschikken. Dat recht moet de overheid faciliteren en beschermen. En dat recht geldt absoluut, zelfs voor vrouwen zonder geld, zonder zeden, of zonder vast verblijf in Nederland. Misschien is het maar goed dat Agema’s onzalige voorstel geruisloos is gepasseerd, eens kijken hoe dat straks met die film gaat.

Wat wordt er nu precies getoond, die bewuste avond? De VPRO zal samen met BNN naast de pornofilm zelf zowel de kritische documentaire Inside Deep Throat (over de film Deep Throat als cultureel fenomeen, met al zijn voors en tegens) uitzenden, als een speciale uitzending van Spuiten en Slikken over porno. In beide begeleidende uitzendingen zullen allerlei aspecten van pornografie en specifiek deze pornofilm ongetwijfeld aan bod komen, ook de onderdrukking waar Slob naar verwijst. Dus de uitzending is in dat opzicht informatief en stimuleert maatschappelijke discussie over het onderwerp. Die discussie is naar mijn mening juist heel belangrijk en zeker een taak van de publieke omroep. Wat interessanter is in deze is vooral de wijze waarop de christelijke kritiek op seculiere wijze wordt geuit.

Natuurlijk weten we allemaal dat christenen sinds kerkvader Augustinus ingepeperd hebben gekregen dat seks op zich vies en slecht is, dat je het alleen maar in de context van het huwelijk mag praktiseren en dan nog het liefst gericht op de voortplanting. Zeker het uitbeelden van bloot en erotische handelingen zijn dan al verkeerd, omdat deze beelden ‘zondige’ verlangens in mensen zou opwekken. Dat hoor je echter niet terug in de kritiek die zij uiten. SGP-voorman Bas van der Vlies heeft het erover dat de film in andere landen verboden is omdat de hoofdrolspeelster Linda Lovelace tot ‘acteren’ gedwongen was. Datzelfde feit noemt Arie Slob en hij voegt er nog een andere kritiek aan toe: ‘Porno werd destijds gepresenteerd als seksuele bevrijding, maar het bracht een nieuwe onderwerping waarvan talloos veel vrouwen en mannen het slachtoffer zijn geworden.’ Alsof het hen gaat om de uitbuiting van actrices (en acteurs?) door de porno-industrie. Een partij als de SGP die vrouwen politiek monddood wil maken, evenals de Christenunie die vrouwen wel in de politiek ziet, maar de man het 'hoofd' van het gezin laat blijven, hebben als het over seks gaat paradoxalerwijze ineens de mond vol over uitbuiting van vrouwen.

Want wat voor programma’s zien we wel bij de publieke omroep? Wat opvalt aan onze publieke omroep als je die vergelijkt met bijvoorbeeld de BBC dan is het wel de overmaat aan religieus geïnspireerde programma’s op televisie en radio. Kruispunt (RKK), Schepper & Co (NCRV), Soeterbeeck (RKK), Het Elfde Uur (EO) zijn momenteel op televisie te zien en hebben allemaal een meer of minder religieuze thematiek en dan heb ik het nog niet eens gehad over alle kleine splinteromroepjes die op basis van artikel 39f van de Mediawet hun religieuze propaganda via de publieke omroep mogen uitzenden. Staat het aantal religieuze omroepen: KRO, NCRV, EO, RKK, IKON, NIO, NMO, OHM, BOS, ZvK überhaupt wel in relatie tot de vraag naar dit soort programma’s? En is het de taak van een door de overheid gefinancierde omroep om zo ontzettend veel religie uit te zenden? Afgaand op de producties van de omroepen zou je bijna gaan denken dat het ‘normaal’ is om gelovig te zijn, een idee waar ik als atheïst ernstig tegen protesteer. Het is mijns inziens net zo normaal om te geloven in een God in de hemel als dat Linda Lovelace een clitoris in haar keel heeft. De christelijke partijen doen er alles voor om dat omroepbestel met zijn buitenproportionele nadruk op religie in die vorm te behouden. Om in de terminologie te blijven: wij atheïsten moeten dat allemaal maar slikken. Maar zodra het om seksualiteit gaat breekt de pleuris uit en zoeken de christenen met zalvende woorden naar elk excuus om de gewraakte beelden van de buis te krijgen.

Toch hoort erotiek juist wél op de buis bij de publieke omroep. Deep throat is een klassieker en moet als fenomeen zeker getoond worden, voorzien van een kritisch commentaar. Maar het zou prachtig zijn als VPRO en BNN eens met wat meer smaakvolle erotiek zouden komen. Niet alleen omstreden pornofilms waar mensen tegen hun wil aan hebben meegewerkt, maar ook eerlijke producties waar actrices en acteurs gewoon met vrije wil aan hebben meegedaan. En dan liefst smaakvolle erotiek, als tegengewicht tegen de vrouwonvriendelijke goedkope rotzooi waar we op de commerciële zenders mee worden doodgegooid. Want het is juist belangrijk om naast het eenvormige platte porno-aanbod met alternatieven te komen. Gezien het feit dat de markt weinig aanstalten die kant op maakt zou juist de publieke omroep met dit soort producties moeten durven komen. Zouden omroepen als VPRO en BNN daarmee niet eens mooi hun vrijzinnige karakter kunnen tonen? Ben benieuwd hoe dan de kritiek van de christelijke partijen gaat luiden, als ze zich nergens meer achter kunnen verschuilen dan achter hun eigen reactionaire overtuigingen.

Natuurlijk gaat het hier om een absurde scène waarin de filmmaker met veel overdrijving duidelijk wilde maken wat voor gestoorde narcist de hoofdfiguur (de ‘american psycho’) uiteindelijk is. Onderwerp is hier dan ook niet de seks, maar het ego van de yup Patrick Bateman. De seksuele handelingen zijn in het geheel niet erotisch in beeld gebracht, het gaat hier dan ook niet om seks, maar slechts om de ‘pose’ van seks. Seks gedacht als dominantie, als macht, als status en niet als een gevoel waarvan je kan genieten. Bateman wil zelf de hoofdrol spelen in een pornofilm, hij wil aan de kijker van de film (‘de buitenwereld’) duidelijk maken dat hij de koning is, de macho, die stoer twee vrouwen tegelijkertijd kan nemen. Wie die buitenwereld precies is, is niet duidelijk. Maar uit de rest van de film blijkt dat Bateman vooral status wil ten opzichte van andere mannen.

Hoe extreem en karikaturaal deze scène ook is, dit macho-gedrag is natuurlijk in een wat afgezwakte vorm in veel mannenculturen aanwezig. Extreme vormen ervan kun je terugvinden in de teksten en video’s van rapmuziek, zoals het nummer 'Ballen tot we vallen 'van de groep THC:

‘Okee, kom in de tent, je weet wie ik ben
Arbijan, de man, met ballen, opvallende vent
Tanga’s ik wenk ze
Ben voor hun nog onbekend, maar binnenkort, ben ik de fucking rappresident’

‘Eey eey chuck, check die baka, die tanga met die planga, ik moet die tanga vangen, ik moet die tanga ballen
Mijn god, deze chick is te fucking hot, wat een kapsones ho’ volgens mij is ze pot
Kijk die tanga oog vallen, met die dubbel d ballen, wat een wereldcup, ik schiet hem helemaal stuk
Met een beetje geluk eet ik vanavond tuk, brada, ik krijg het nog druk, ik neem der mee naar m’n hut’ (enz enz)

Wat opvalt is de verbinding die wordt gemaakt tussen, seks, vrouwen en status. De zelfbenoemde pimps van de hiphop grijpen terug op een discours waarin status en eer belangrijk zijn en die status krijg je als je met veel vrouwen seks hebt. Seks is hier niet het uitgangspunt, maar is iets wat je moet doen om status te verkrijgen. 'Ballen tot we vallen' is geen lofzang op de seksualiteit, maar een lofzang op de macho die doet wat andere mannen van hem verwachten, waar anderen mannen (in werkelijkheid en denkbeeldig) tegen opkijken. Namelijk neuken. Het liefst met zoveel mogelijk vrouwen. Nog iets dat opvalt is dat andere gevoelens dan de ego-kick onbesproken blijven. Dat geldt voor de vrouwen die het object zijn van het ‘gebal’. Maar ook de eigen lustgevoelens worden op een hele afstandelijke manier besproken. Het is alsof er in de mannen eigenlijk twee mannen zitten: eentje die opgewonden is en de seks beleeft. De ander die daarnaar kijkt en er met veel bravoure over vertelt. Die de belevenis giet in een vertelvorm die begrijpelijk, acceptabel en vooral stoer is voor zijn maten. En daarbij de eerste man, de voelende man, buiten schot laat.

Die manier van praten over seks blijft niet beperkt tot het getto of tot de (al of niet allochtone) onderklasse. Ik geloof dat die afstandelijkheid in het spreken over gevoel en in het bijzonder over seks voor veel mannen en in mindere mate ook voor vrouwen herkenbaar is. Ik vermoed dat er veel mannen zijn die wel eens een overheersend gevoel van ‘trots’ gevoeld hebben bij hun zoveelste verovering die het ‘genot’ van de daad zelf volledig in de schaduw stelde. Mannen die het aantal vrouwen waarmee ze het bed gedeeld hebben tellen en daarover opscheppen bij hun vrienden. Ik geloof dat veel mannen de afstandelijke manier van spreken over seks met hun vrienden herkennen, áls ze al over het onderwerp spreken.

Want het is gemakkelijker om seksualiteit in getallen te vangen dan in gevoel. Het is gemakkelijker om het te maken tot een ego-ding, dan je bewust te zijn van je eigen seksuele verlangens. Vaak is het dan ook dat als mannen wél over seks schrijven, ze dat gevoel als geheel externaliseren. Neem Tommy Wieringa in zijn pamflet De dynamica van begeerte. Verlangen is hier een verslaving, een last waartegen je moet vechten. De hoofdpersoon in het essay van Wieringa is bang voor zijn eigen seksualiteit, bang voor de ‘leegte’ die daarachter ligt. Na het bezoek aan een porno-feest beschrijft de ik-figuur het als volgt:‘Ik had de uiterste grens van mijn begeertes opgezocht, ik had ze zonder veel terughoudendheid vervuld, mijn zenuwen verdoofd met overprikkeling, en nu viel ik. De kleine dood was de voorafschaduwing van de grote, ik had achter de begeerte gekeken en het Niets gezien. Afgrijselijk, afgrijselijk.’ En verderop: ‘De god van de seksualiteit lacht naar je – met de grijns van een doodskop.’

Het heroïsche gevecht tussen de eenzame man en zijn libido. Maar waarom noemt hij de vrouwen niet waarmee hij vree? Waarom vertelt hij niet wat voor interactie er was tussen hem en de vrouwen? Dat zou je in een artikel over begeerte verwachten. Maar alle vrouwen zijn inwisselbare objecten, er is alleen de man en zijn begeerte en daarachter een onpeilbaar Niets. Bij Wieringa is de begeerte, de lust een vaststaand gegeven, die af en toe oplaait bij een willekeurige vrouw.Ook bij filosoof Jos de Mul, die vorig jaar een stuk in De Volkskrant schreef over seks, gaat het om een externe macht. ‘Seks is subliem. Subliem noemen wij krachten die ons door hun onbegrensde, overweldigende of mateloze karakter kunnen vernietigen. Ze fascineren ons en trekken ons aan, maar ze boezemen ook, en niet zonder reden, angst in.’ Ook hier wordt seks geëxternaliseerd en gemaakt tot een ‘ding’, een kracht die buiten je staat. De Mul reïficeert seksualiteit dus, zoals Wieringa dat met de begeerte doet. Beide maken deel uit van een afstandelijk vertoog over lust en seks. De mens wordt weer gespleten in twee helften: de man die geniet van de seks en een andere man die angstig toekijkt.De vraag is of de begrippen begeerte en seksualiteit ook in de werkelijkheid bestaan. Je kan ‘begeerte’ of ‘seksualiteit’ geen hand geven, je kunt ze niet aanraken. ‘Verlangen’ en ‘begeerte’ ontstaan tussen twee mensen of bij één mens tegenover een ander mens. Het zijn gevoelens die door verschillende oorzaken opgewekt kunnen worden en die wel of niet kunnen worden uitgeleefd. Seksualiteit is ook geen massieve oerkracht, maar is het gehele proces van vormgeven van gevoelens van lust en verlangen tussen individuen. Eigenlijk kun je dus niet spreken over ‘de begeerte’ maar zijn er heel veel verschillende begeertes, één voor elk individu en voor elke seksuele gelegenheid.

De ‘leegte’ waar Wieringa het over heeft ontstaat volgens mij vooral als je dat andere individu niet wil kennen. Op het moment dat je je afsluit van de ander, haar objectiveert, ontstaat een toestand van vervreemding. Die vervreemding werpt je op solipsistische wijze op jezelf terug: de seksualiteit die je niet werkelijk kon beleven omdat je je niet openstelde voor de ander wordt tot een groot, verschrikkelijk subliem ding gemaakt. De angst voor de ander wordt de angst voor 'de begeerte'. Het begrip wordt opgeblazen tot mythische proporties. Daarom zijn het meestal mannen voor wie seks altijd zo negatief voorkomt. Want het eerder besproken machistische discours, waarin seks een middel is om je ego op te vijzelen ten opzichte van een (denkbeeldige) groep mannen, maakt het moeilijk om je gevoelsmatig open te stellen voor anderen en voor de gezamenlijke beleving, die seksualiteit toch eigenlijk is. Het haalt ook het individuele van de gebeurtenis af en integreert de gebeurtenis al tijdens de daad, in het vertoog van de groep.

Nu kan men altijd tegenwerpen dat dit een wel zeer essentialistische manier van het definiëren van seksualiteit is. De schrijver van dit blog legt zijn persoonlijke gevoelens en waarden (authenticiteit, echtheid, gezamenlijke beleving) op aan anderen, maakt ze zelfs tot een universele, dwingende waarheid. Voor we het weten gaat hij ons paternalistisch voorschrijven hoe we seks moeten hebben en seks moeten verbeelden! In wat voor opzicht moeten we meer geloof hechten aan hem dan aan Heleen van Royen of Arie Boomsma van de EO, die immers ieder een bepaalde interpretatie van seksualiteit voorstaan?

Ik kan daarom als antwoord proberen objectieve criteria te vinden: het onderzoek, de psychologie en seksuologie induiken. Het ontologische probleem is echter dat zodra je de objectiviteit induikt je nu precies datgene doet wat ik bekritiseer, namelijk afstandelijk oordelen. Je schuift je persoonlijke normen en waarden opzij en kijkt naar de zaken zoals ze zijn. Dan kom je waarschijnlijk tot een heel liberaal oordeel: mensen verschillen nu eenmaal, wie zijn wij om ze te beoordelen, zolang het niet om criminele activiteiten gaat mag iedereen doen wat hij of zij wil. Met als resultaat een doorwoekeren van platte, ongeinspireerde seksreclames op televisie, voor vrouwen vernederende afbeeldingen op billboards en het seksistische voorbeeld voor jongeren in de gemiddelde hiphop clip. Maar door te objectiveren negeer je het gevoelsmatige deel van de discussie, terwijl dat net de kern is van seksualiteit, het gaat om een gevoel!

Om eerlijk te zijn heb ik geen God of Grote Ander nodig in de vorm van een bijbel of resultaten van wetenschappelijk onderzoek om mij te vertellen hoe ik over seks zou moeten denken. Wel luister ik graag naar persoonlijke verhalen van mensen: hoe beleven zij seksualiteit, wat voelen zij precies? Ik geloof dat de afwezigheid van een positief ideaal over seksualiteit heeft geleid tot de pornoficatie van de samenleving zoals die nu is. Het liberale denken heeft daar geen antwoord op. De EO heeft wel een positief ideaal (seks moet altijd gepaard gaan met liefde) maar ook dat is het mijne niet.

Ik postuleer dat seks echt moet zijn, doorvoeld en intersubjectief. Het moet een gebeuren zijn tussen twee mensen die elkaar als subject en niet als object behandelen. Daar kun je het mee eens zijn of niet. Je kunt het bestrijden vanuit je eigen gevoel. Maar belangrijk is dat het onderwerp is van gesprek, van discussie. Wanneer we als samenleving een beleid over seksualiteit willen voeren, dan moeten idealen over seksualiteit op een lege plek staan, waarbij voortdurend onder discussie staat welk ideaal –tijdelijk- op die plek mag zitten. Seksualiteit moet wederom gepolitiseerd worden, zoals het dat in de jaren ’70 was. Ik wil daarom geenszins de universele essentie van seks blootleggen, ik wil slechts een voorzet doen richting een debat over dat ideaal. Een debat dat ditmaal niet afstandelijk is. Waarbij we onszelf niet verliezen in slap relativisme, maar durven oordelen en daar consequenties uit te trekken.

Want er is behoorlijk wat af te dingen op het overheersende objectiverende en afstandelijke vertoog over seks. Ik heb hierboven beschreven hoe het kan leiden tot een zekere vorm van vervreemding, die terugkomt in de culturele verbeelding en reïficatie van seksualiteit. Het is de vervreemding die in extreme vorm is terug te zien bij Patrick Bateman in American Psycho. Voor hem is niet alleen seksualiteit, maar zijn ook andere mensen verworden tot dingen waarover hij heerst, die alleen maar tellen voor zover ze bijdragen aan zijn ego. In een overdreven en extreme vorm vertegenwoordigt hij een bepaalde houding, een specifiek discours ten opzichte van seksualiteit en tegenover vrouwen dat heel veel mannen in de verte zullen herkennen. Laten we dat op zijn beloop, of gaan we over dat vertoog met elkaar in discussie?

Een slechte zaak, dat allicht. Maar het door Dylan aangedragen argument tegen de stoute vrouw (mogelijk psychisch gestoorde dames die mannen uitbuiten om zich machtig te voelen zijn slecht, want daar is seks niet voor) is niet het juiste. Hoewel het manipuleren en gebruiken van mensen voor seks of andere zaken in mijn persoonlijke ethiek geen bonuspunten verdient, staat het idee dat seks een doel op zich is ver af van de werkelijkheid. Seks is hoogstens in verheven idealen de plaats waar ‘innerlijke waarden als authenticiteit en persoonlijkheid’ tot uiting komen. Vaker is seks tijdverdrijf, slaapmiddel, compromis, goedmaking, bevestiging, voortplanting en dus instrument. En waarom ook niet?

Dylans psycho-filosofische analyse leidt af van het werkelijke argument tegen de stoutheidscultus die Heleen van Royen opvoert. Haar tijdschrift herbevestigt het idee dat vrouwen ófwel maagd zijn en onschuldig, ófwel hoer en stout. Ze neemt dat uitgangspunt zelfs behoorlijk letterlijk, getuige haar fotoserie van jonge maagden en haar reportages die erotiek tegen betaling als grote gemene deler hebben (naast een bezoek aan het hoofdkantoor van Playboy ook gesprekjes met strippers in Las Vegas en een experiment met een gigolo). Meisje, moeder of minnares. Een traditioneler idee van wat een vrouw kan zijn in dit leven komt zo gauw niet in mij op.

Laat de aloude strijd tussen vrouwen onderling maar losbarsten: feminisme verdient een ander gezicht (of moet ik zeggen: verdient een gezicht, niet alleen een lijf?). Dat Heleen fantasieloze erotische verhalen afwisselt met een lijst met topvrouwen maakt het geheel hoogstens zorgwekkender. Hebben deze dames hun positie te danken aan hun minnaars? De suggestie wordt gewekt, maar ik vermoed en hoop van niet. Hoe ze het wél deden, daar rept Van Royen niet over. Mijn eigen idee? Ze trainden hard in hun sport, ze studeerden, ze solliciteerden naar goede banen en lieten zich niet dwarszitten door stereotypen als die waarin Heleen grossiert.

Vrouwen die meer willen zijn dan zelfverkozen lustobject, die daadwerkelijk machtig willen zijn (om misverstanden te voorkomen – ik zie ‘maatschappelijk succes’ niet als absolute vereiste voor waardering, maar waardeer het evengoed wel) beslissen niet alleen over hun eigen affaires, zij verdienen ook zelf hun geld en zorgen voor aantrekkelijke keuzemogelijkheden in hun leven. Dat kan alleen als ze behalve seksueel, ook financieel en mentaal zelfstandig zijn. En stoutheid zal daar niet aan bijdragen.

Seksuele macht – hoewel reëel – is niet de juiste weg om zeker twee redenen. Ten eerste dienen vrouwen die succes nastreven dezelfde normen te respecteren die we Ruud Lubbers en Harry van Bommel opleggen. Deze heren konden rekenen op publieke verontwaardiging toen ze seksuele toespelingen maakten op de werkvloer. De reden? Seks is legitiem als middel, maar niet als middel tot alles. Een eerlijk machtsinstrument in zakelijke situaties is het niet. Alleen al omdat op het werk vaak strikte, hiërarchische relaties gelden.

De tweede reden dat seksuele macht zich niet snel zal vertalen in macht op andere gebieden, is dat talent voor promiscuïteit geenszins talent voor iets anders impliceert. Wie op zoek is naar versterking van het management heeft liever iemand die goed kan leidinggeven dan iemand die goed sms’jes van buitenechtelijke uitspattingen kan verduisteren. Een werknemer die seks in de strijd gooit wekt de schijn niets beters te bieden te hebben.

De negentiende-eeuwse schilder in de eerste alinea figureerde daar niet voor niets: dit type feminisme is zo ouderwets als maar kan en herbevestigt traditionele opvattingen over seks en over de plaats van vrouwen in de maatschappij. Een pseudo-bevrijding, zoals Dylan al schrijft. Niet omdat seks geen middel mag zijn, maar omdat de door de stoute vrouw verkregen macht niet meer is dan een schaamlap. Zij is niet langer maagd, maar behalve moeder of minnares zal ze nooit meer worden dan part-time secretaresse.

Er zijn natuurlijk genoeg eikels op de wereld, maar slechte mensen? Wat zijn dat? Het idee werkt altijd een beetje op de lachspieren: heksen, sprookjes, satans... Ondanks het plezier dat ze schept in tekenfilms wil Naomi Klein er toch niet aan om Friedman als een manische professor neer te zetten die de wereld wilde veroveren. - Dat, terwijl ze over het algemeen toch niet zo een probleem heeft met tendensieuse metaforen die psychologisch sterk werken (“er zijn drie soorten shock's, de nationale, de economische, en de electrische shock van de marteltafel”), maar ze zag er waarschijnlijk niet veel brood in: Een persoonlijke aanval op een dode denker leidt alleen maar af van de actuele punten. - Nee, dan verwijt ze liever 'het systeem', een veranderbaar ideologische onderbouwt systeem.

Maar hoe zit het eigenlijk met de psychologie van onze neoliberale medemens? Ik moest denken aan eindeloze discussies die ik gevoerd heb met leeftijdsgenoten die geloven dat uiteindelijk al ons gedrag te herleiden is tot eigenbelang. Zij geloven dat eigenbelang onoverkomelijk en onvermijdelijk de meest basale drijfveer is. Mensen met een dergelijk essentialistisch geloof in Eigenbelang zijn natuurlijk ook geneigd te geloven in theorieën die vertellen dat eigenbelang ook uiteindelijk leidt tot een goed resultaat voor iedereen. In plaats van een pessimistische wereldvisie en een 'slecht' mensbeeld, kunnen zij zich dan optimistisch en zelfvoldaan voelen. 'Ik ben noodzakelijk egoïstisch, maar daar wordt de wereld beter van.' Wat een bevrijdende ideologie moet het liberale equilibrium-denken voor die mensen zijn.

Waar komt dat geloof in eigenbelang eigenlijk vandaan? Er zijn vele denkers in verschillende tijdperken en plaatsen die op het idee komen dat de mens in de kern een egoïstisch individu is. Egoïsme lijkt onmiskenbaar een universeel voorkomend en tamelijk wezenlijk menselijk fenomeen. Maar er zijn ook altijd veel denkers die niet geloven dat het de kern van het bestaan is. Was Hobbes niet een blinde sukkel die blijkbaar te autistisch was om zich te herinneren dat hij ook een moeder had gehad en een baby was geweest?

Een individu kan moeder zijn, maar een moeder is per definitie geen op zich zelf staand individu. Het woord impliceert een relatie: een relatie met een ander levend wezen dat compleet afhankelijk van haar is. Het woord impliceert ook tijd: een relatie met een levend wezen dat groeit, dat eerst mini is en dan groter en ouder wordt. Filosofieën waarbij een 'natuurtoestand' geschetst wordt waarin deze basisgegevens van het leven compleet genegeerd worden, zijn totaal belachelijk.

In de abstracte kern van het menselijk bestaan kan het niet anders dan dat er altijd drie zijn: de kip én het ei, en de haan niet te vergeten. In de basis is de mens het product van geslachtelijke voortplanting. En van het zogen, want een verbannen baby komt niet ver. Dat er daarnaast individualiteit is - persoonlijke overlevingsdrang en/of ik denk dus ben - is ook wezenlijk maar kan niet zonder het andere.

Zijn moeders egoïstisch? Ja, zullen sommige moeders zeggen die nog een beetje moeite hebben met de baby die net uit hun buik gekomen is te zien als iets anders dan zichzelf. Ja, zullen andere moeders zeggen, want het verzorgen van die baby is het enige wat hen nu gelukkig maakt. Maar feit blijft dat het moederschap, het sine qua non van het bestaan, van de individualiteit, van het denken en doen, zwaar ondergetheoretiseerd is en zeker binnen het liberale equilibrium-denken.

De uiterste consequentie van het eigenbelang-denken leidt niet gemakkelijk tot moederschap: ingewikkelde irrationele hormonen en/of culturele waarden en structuren moeten te hulp schieten om het helpen overleven van babies te verklaren. Zonder dat leidt het in de praktijk brengen van de eigenbelang-these theoretisch tot 'human self extinction'.

Dit onvruchtbare eigenbelang-denken wordt mensen tegenwoordig echter massaal aangeleerd. Met daar aanhangig het aanlokkelijke neoliberale geloof dat het toch allemaal goed komt. In die zin zit Naomi Klein tegenwoordig misschien toch in haar broer's actie groep SAGE: students against global extermination. ;-)

In mijn omgeving zijn gelukkig nog veel jonge mensen die niet in eigenbelang geloven. Ze krijgen de laatste tijd allemaal grote jongens van wel negen pond. Het verzet groeit...?

Van Royen noemt zich ook een feminist. In haar recent uitgekomen eenmalige glossy Heleen interviewt ze Christie Hefner, dochter van Hugh en directrice van het Playboy concern. Hefner: ‘wie zichzelf geen feminist noemt, is in feite een racist.’ Ahum. Racist? In ieder geval geeft Van Royen samen met mede-powervrouw Hefner aan het woord feminist weer een stoere klank. In het magazine is verder een lijst opgenomen met de 100 Nederlandse vrouwen met het meeste aanzien en macht. De Top-3: Neelie Kroes, Rita Verdonk en Sonja Bakker. Wie wil daar nu niet tussen staan?

Wanneer ben je als vrouw stout? Daartoe ontwierpen Dekkers en Van Royen een twaalfpuntsschaal. Tot en met nummer 9 op deze schaal scoor je met eigenschappen die iedereen (en zeker de meeste feministen) zullen aanspreken: levenslustig, ambitieus, creatief, ondernemend, grensverleggend, veerkrachtig enz. Maar vanaf schaal 10 komen daar de echte stoute begrippen bij: dominant, manipulatief en ongenaakbaar. Waarom nu juist deze termen? Waarom zouden vrouwen aan die omschrijving willen voldoen? Stoute vrouwen lijken een sterke obsessie te hebben met macht. Vooral macht over mannen. Zij voldoen daarbij aan het klassieke type van de femme fatale. De fatale vrouw is het vrouwelijke equivalent van de mannelijke ladykiller. Ze windt mannen om haar vinger en dumpt ze wanneer het haar uitkomt (waarom komt het beeld van Rob Oudkerk me nu ineens voor ogen?). Ze gebruikt haar seksualiteit vooral als middel om die macht te verkrijgen. De fatale vrouw heeft daarbij andere motieven dan de nymfomane. De laatste gebruikt ook seksualiteit als middel, maar dan vooral om aandacht te krijgen. De fatale vrouw echter veracht de mannen die zij gebruikt en manipuleert hen juist omdat ze afhankelijkheid naar haar toe tonen. De fatale vrouw houdt niet van zwakte en van behoeftigheid. Ze kijkt neer op mannen die wel dergelijke gevoelens hebben.

Een paar jaar terug was er een tentoonstelling over fatale vrouwen in het Groninger Museum. Het type van de fatale vrouw was namelijk in het fin de siècle een populair motief in de beeldende kunst. Fatale vrouwen speelden destijds een dominante rol in de mannelijke verbeelding. Salomé, La belle dame sans merci, Klytaimnestra, Medea, het zijn vaak verbeeldingen van mannelijke angsten, net zoals de nymfomane een verbeelding is van mannelijke verlangens. Betekent dit dat de fatale vrouw niet bestaat, dat het hier om een construct gaat, afkomstig ui de mannelijke fantasie? En dat als ze al bestaat, dat het om zogenaamd uncle Tom-gedrag gaat, zoals Ariel Levy dat beschrijft in haar boek Female Chauvinist Pigs? Met andere woorden: dat ze de plek inneemt die haar in de mannelijke verbeelding is toegewezen? Vanuit feministisch oogpunt is dat een verleidelijke these. Fatale vrouwen als Heleen van Royen lijden aan een vorm van vals bewustzijn. Filosofe Stine Jensen heeft al eens geopperd dat Van Royen en Dekkers Nederlandse FCP’s zijn. En gezien het feit dat Van Royen op bezoek gaat bij FCP bij uitstek, Christie Hefner, lijkt ze dit geluid zelf te willen bevestigen.

Toch is dat te kort door de bocht. Fatale vrouwen bestaan wel degelijk, net zoals nymfomanes bestaan. Hun psychologische motieven zijn alleen wat minder fraai en eigenlijk helemaal niet stoer. In de tentoonstellingscatalogus van Fatale vrouwen staat een artikel over dit type vrouw van psychoanalyticus Eddy de Klerk. Volgens de Klerk gaat het hier om vrouwen die in hun kindertijd bang zijn gemaakt en affectief tekort zijn gekomen. Met behulp van machtsfantasieën proberen zij te overleven in een buitenwereld die ze als bedreigend ervaren. De psychoanalyticus beschrijft de eigenschappen van de fatale vrouw als volgt: ‘een extreme vorm van onafhankelijkheid, de overtuiging niets of niemand nodig te hebben, de vanzelfsprekende veronderstelling bewonderd te worden, superieur gedrag, het gevoel boven alle kritiek te staan, het streven zelf de touwtjes in handen te houden en de neiging elk teken van zwakte, kwetsbaarheid of behoeftigheid uit het emotionele repertoire te bannen.’ Het is niet mijn bedoeling om Heleen van Royen als persoon te analyseren. Het gaat me hier om de levenswijze die zij samen met Dekkers onder de naam stout wil uitdragen. Waarom is de stoute vrouw zo fataal? En waarom is er blijkbaar behoefte aan dit type in postfeministisch Nederland?

Want het kenmerkende van de fatale vrouw is dat ze leeg en onzeker is van binnen. Die leegte en onzekerheid die in de jonge jaren zijn ontstaan probeert ze te overdekken met een imago van superioriteit. Van Royen en Dekkers schrijven in Stout: ‘Niets van wat we doen is vanzelfsprekend of makkelijk, al zouden we liever dood neervallen dan dat in het openbaar laten blijken’. Stout-zijn is dus een lege pose en het doel is macht. Zou dat de reden zijn dat Van Royen altijd zo onecht overkomt op TV? Wellicht. In ieder geval is het de vraag of het een goed rolmodel is voor vrouwen om je in het openbare leven altijd anders voor te doen dan je bent.

En hoe zit het dan met seks? De fatale vrouw maakt ook instrumenteel gebruik van haar seksualiteit. De Klerk spreekt zelfs van pseudo-seksualiteit. Het is niet belangrijk of de fatale vrouw veel van haar seksualiteit geniet, als de man die ze verovert maar voor haar valt en van haar afhankelijk raakt. Daarom zijn veel van de seksuele verhalen in Stout niet echt spannend. Ze gaan er eerder over hoe stoer vrouwen wel niet zijn, dat ze vreemd durven gaan, dat ze mannen als lustobject durven gebruiken. Nog zoiets: in de Heleen staat een heel stuk over ‘SM voor beginners’ en ook in Stout wordt veel gekoketteerd met SM. Natuurlijk is SM op het eerste gezicht interessant voor stoute vrouwen die gepreoccupeerd zijn met macht. Maar SM is de seksualisering van macht en gevoelens van dien aard maken deel uit van je persoonlijkheid, net zoals homoseksualiteit deel uitmaakt van iemands innerlijkste ik. Je hebt het of je hebt het niet. Het is geen truukje dat je kan leren om je seksspel op te waarderen, om lekker stoer en stout te doen. Dat alleen al denken is het instrumentaliseren van seksualiteit en niet het beleven daarvan. Van werkelijke seksuele emancipatie is dan ook weinig sprake bij Van Royen.

Seks mag namelijk nooit een middel zijn, maar is altijd doel op zich. Seksualiteit is zo persoonlijk dat je er eigenlijk alleen maar op een heel kwetsbare manier van kan genieten. Dat hoeft niet per se in een vaste relatie, maar het vergt wel van beide partners dat de gevoelens serieus worden genomen en dat er onderling respect is. De gevoelens zouden doorvoeld en authentiek moeten zijn. De fatale vrouw heeft echter totaal geen respect voor de mannen waarmee ze gaat. Ze gaat net zo prat op haar veroveringen als de mannelijke ladykiller dat doet. In het hoofdredactioneel commentaar van de Heleen citeert de hoofdedactrice zelf met instemming het verhaal van een stoute vrouw: ‘Ik ben een getrouwde moeder van drie kinderen. Dankzij internet heb ik een relatie gekregen met een jongen van achttien, vervolgens heb ik vier buurjongens verleid tussen de zeventien en negentien jaar. Op dit moment heb ik een vriendje van twintig en als we seks hebben, doe ik alsof ik zijn moeder ben.’ Let op de grote hoeveelheid getallen (aantallen minnaars, leeftijden) die in bovenstaande tekst voorkomen. Is dit verlangen, is dit lust? Of eerder bravoure en opschepperij?

Waarom worden vrouwen in deze tijd uitgedaagd om de rol van de fatale vrouw te spelen? Wat is daar zo bevrijdend aan? Persoonlijk denk ik dat het hier om meer gaat dan alleen uncle Tom-gedrag richting mannen. Het gaat niet alleen om vrouwen die zich aanpassen aan de overheersende patriarchale moraal. Het gaat om vrouwen (en mannen) die zich aanpassen aan een samenleving waarin prestatie, macht, succes en markwaarde blijkbaar belangrijker worden gevonden dan innerlijke waarden als authenticiteit en persoonlijkheid. Je bent pas iemand als je succesvol bent. Op afhankelijkheid (van iemand anders of van de overheid) wordt neergekeken. De stoute vrouw is ongelooflijk onafhankelijk, ze is ongenaakbaar. De seksuele bevrijding van stout is een pseudo-seksuele bevrijding, omdat deze weinig te maken heeft met een kwetsbaar zelfonderzoek naar de eigen seksuele gevoelens. Seks is bij de Van Royens van deze wereld slechts een middel om hun imago interessant te maken, om nog machtiger en succesvoller te worden. Maar op het gebied van werkelijke hartstocht, van echte pure authentieke en doorvoelde geilheid, hebben deze nieuwe femmes fatales weinig te bieden.

(Paul Cezanne: De Verleiding van de Heilige Antonius) .

Het sekspamflet van Waterland nadert zijn voltooiing. Momenteel zijn we aan het werk aan het laatste hoofdstuk: over lust. Lust die ogenschijnlijk zo'n belangrijke rol speelt in de vaak gesignaleerde 'pornoficatie van de samenleving'. Alleen, met Ariël Levy vraag ik mij af: wat je ziet in die reclame-afbeeldingen en porno-afbeeldingen, ís dat wel lust? Nog los van de sekse-stereotypen, de onrealistische verbeelding van seks: hoe bevrijdend kan het zijn, vraagt Levy zich af, om je te gedragen als een naaktdanseres of porno-ster, vrouwen wiens werk het nota bene is te doen alsof? Om je dezelfde dodelijk verveelde lege blik aan te meten, en je lichaam in houding en uiterlijk neer te zetten als een object? Hoe komt het dat beelden als sexy of geil woren neergezet, die totaal zij losgeraakt van doorleefde seks en doorvoelde lust? Is dat omdat juist die leegheid, net zoals junkfood, een altijd onbevredigd verlangen oproept naar meer, meer en meer, in plaats van de eigen lustbeleving te wekken en te stimuleren? Zomaar 'meer meer en meer', dat is niet wat ik bedoel met lust. Lust kan wat mij betreft niet los staan van subjectieve beleving.

Filosofie en psycho-analyse. Alvorens mijn eigen gedachten op papier te zetten, dook ik eerst een stukje in de filosofie en de psycho-analyse. Dat had ik misschien niet moeten doen, maar ik was nieuwsgierig naar wat de heren psycho-analytici en wijsgeren dachten over lust. Is lust, zoals zo vaak de onuitgesproken vooronderstelling is in literatuur en zelfs in beleid, zo'n vreselijke natuurkracht die onderdrukt moet worden? Moeten wij beschermd worden tegen onze eigen lust, misschien zelfs wel van overheidswege?

Eerstens: lust leidt niet alléén maar tot doem en ongeluk. Volgens Freud was lust de grondslag tot verheven dingen zoals cultuur en wetenschap. Maar dan wel in gesublimeerde vorm. Seksuele interesses worden omgevormd in niet-seksuele interesses die vormgeven aan de cultuur, en die tot uiting komen in de beoefening van kunst, wetenschap en godsdienst. Als die sublimatie mislukt, leidt lust tot neurosen en perversies. Hoe dan ook, door middel van sublimatie wordt lust niet afgeweerd, of onderdrukt, maar omgevormd tot mooie dingen. Het is eigenlijk het hoogst haalbare wat we met lust kunnen bereiken. Want lust staat voor Freud gelijk aan bevrediging van driften en het vermijden van onlust. Daarmee hanteert hij een vrij Platonische definitie: het organisme is erop uit om onlust en spanning te vermijden, en als dat lukt, dan heb je lust. Een negatief geformuleerde definitie dus.

De Belgische psycho-analyticus Antoon Vergote ziet dat anders. Zoals schoonheid meer is dan de afwezigheid van lelijkheid, zo is lust meer dan de afwezigheid van onlust en spanning. Genieten is ongeremd en ongehinderd, gretig en vol overgave en concentratie kunnen doen wat je wilt, vindt hij - vrij naar Aristoteles overigens: "Genot komt vanzelf voort uit de met bekwaamheid volbrachte handeling zelf. Een dergelijke handeling is inderdaad het vervolmaken van de lustspanning die eigen is aan het driftmatig verlangen". Lust is een bijverschijnsel van datgene te doen dat de mensen eigen is - het gebruik van intellect bijvoorbeeld. Een kind ontwikkelt zichzelf door anderen te voelen en te betasten, nieuwe indrukken op te doen, te exploreren, meesterschap te verkrijgen over zichzelf en anderen - allemaal voorlopers van intellectuele nieuwsgierigheid, exploratiedrang, machtsuitoefening of kunstzinnigheid. Voor Vergote is sublimering niet het vervangen van één soort genot door een andere, nee, sublimatie maakt gebruik van lustbronnen, maar laat deze -in tegenstelling tot Freud- in wezen wel intact. Er zit ook een zeker element van zelfverwerkelijking in Vergote's definitie.

Ars erotica versus 'volwassen leren liefhebben'. De tegenstelling tussen Freud en Vergote vind je als het ware terug in twee tradities van omgaan met seksualiteit en lust: de klassieke en de modern-christelijke. De klassieke traditie kent de ars erotica. Daarin gaat het er om, om de intensiteit van de lust te vergroten door een zekere terughoudendheid in acht te nemen, een zekere matigheid te betrachten. Het gaat om een oefening in zelfbeheersing, teneinde het ultieme genot deelachtig te worden zonder zichzelf door de drift te laten uitputten of meeslepen. Aan dit model beantwoordde het normale vertoog over de seks in de antieke cultuur. In wezen gaat dat uit van een concept van zelf-ontwikkeling of individualisering, dat volgens velen was weggelegd voor 'de eite', niet voor gewone mensen.

De psycho-analyse daarentegen sluit in wezen aan bij de Joods-Christelijke cultuur. Ze presenteert het incestverbod (het verbod aan het jongetje om met zijn moeder te trouwen) als het prototype van een universele morele 'Wet'. Daarnaast formuleert ze de repressie-hypothese: een min of meer biologische drift wordt onderdrukt door een neurotiserende cultuur. Ook de psychoanalyse lijkt erop uit de drift te harmoniseren en te integreren in een maatschappelijk ideaal: de praktijk van een duurzame heteroseksueel-genitale liefde. Zij kent in wezen een somber wereldbeeld: de analyse heeft tot doel om ons te bevrijden van de illusie dat het gemis aan het alomvattende paradijselijk genot kan worden opgeheven. Zo kan verliefdheid plaatsmaken voor volwassen liefde: als men leert de ander niet alleen als middel voor lustbevrediging, maar altijd ook als persoon tegemoet te treden.

Opvallende verschillen tussen beide benaderingen zijn niet alleen de houding en opzichte van lust -de ene cultiveert lust, als ware het een zeldzame rozenstruik; knot haar voorzichtig in de herfst, bemest haar in de lente en geniet van de bloemen en geur als haar takken zachtjes wiegen op de zomeravondwind. De andere gaat haar te lijf met Wetten en fasces, met roede en bijl. En waar de psycho-analyse en de Joods-Chistelijke traditie waaruit zij stamt, op dwingende wijze aangeeft welke handelingen of objecten geoorloofd zijn (missionarishouding, heteroseksueel huwelijk) dan wel ongeoorloofd (de rest aan seksuele variaties), onderwierp het antieke individu zich eigener beweging aan een vrijwillige discipline om er mooier, sterker en beter van te worden.

Polarisering. De klassieke houding, moet ik zeggen, komt mij volwassener voor dan de Joods-Christelijke traditie, onder andere door haar nadruk op individualisering in de klassieke zin van het woord: het tot ontwikkeld individu worden. De Joods-Christelijke traditie heeft steeds een grote angst aan de dag gelegd voor zowel seksualiteit als ook het vrouwelijke. De polariteit die zij daarbij poneerde was er één van mannelijke geest tegenover vrouwelijk lichaam, mannelijke beschaving tegenover vrouwelijke verleidelijke driften; mannelijke cultuur tegenover vrouwelijke natuur. Typerend is dat die ene uitzondering maagd was, de bijna lichaamsloze Maria. Seksualiteit kán niet heilig zijn, het is altijd het tegendeel daarvan. Vergeleken daarbij is de ars erotica een flinke stap vooruit. Maar toch, zelfs in de klassieke traditie lust iets dat gecultiveerd wordt. Lust blijft een object. Zouden er nog alternatieven zijn?

Ik kon het ook niet helpen dat ik afdwaalde. Ik kwam uit bij een lezing van Maaike Meijer, getiteld: "'Maar droppels vonken daar, kristallen zoete pijn', over de vrouwelijke stem in erotische poëzie". Daar vond ik een gedicht van Erika Dedinsky, getiteld: Pinkstermorgen.

Pinkstermorgen.

Heel even zoals vroeger
wee van het lange waken
loom bijeenliggen terwijl de veer
van het verlangen weer
langzaam begint te spannen
doornat, moe van geluk

vogels schreeuwen door elkaar ergens
krankzinnig
hun buigzame stemmen raken verstrengeld
kronkelen en bloeien zoals een
teer smeedijzeren hekwerk

o, hoe eerbiedig rust ik nu en adem
in een barokke ochtend

het gordijn wijkt, een vrouwenrok, voor jou,
bollend in de wind of misschien, voor mij
jong groen schaamhaar van opgewonden bomen
het zwelt, rijst, bloed klopt in zijn plooien
nu valt het en beeft krachteloos
eindelijk spuiten de eerste stralen van licht

we zijn pasgeborenen vochtig en broos

ik zwijg met jouw zwijgen
jij slaapt met mijn gezicht

(Uit: Kornoeljeboom, 1975)

Waarom treft mij dit gedicht zo en waarom citeer ik het hier in zijn geheel? In dit gedicht wordt de Joods-Christelijke dualiteit geheel overstegen: op diverse plaatsen in het gedicht worden seksualiteit en de omgeving -vaak gesymboliseerd in de natuur- één: bijvoorbeeld in het eigen schreeuwen van de geliefden dat verplaatst wordt naar het schreeuwen van de vogels. Het 'kronkelen en bloeien zoals een/teer smeedijzeren hekwerk' verwijst ook naar het kronkelen en (in orgasme) bloeien van de lichamen van de geliefden. Bomen zijn 'opgewonden', het jonge groen wordt schaamhaar. Maaike Meijer, in haar lezing, analyseert verder: “De regel 'we zijn pasgeboren en vochtig broos' laat het vrijen verschijnen als regenererende kracht. Vrijen is als een geboorte (...). Dit is een volkomen ander gevoel dan het befaamde 'post coitum omne animal triste', dat onder andere zou kunnen samenhangen met de christelijke erotiek als een schuldige 'val in het vlees'.”

Nog duidelijker is dit omdat het vrijen gesitueerd wordt op Pinkstermorgen. Meijer: “Er is daarvan nog een echo te horen in 'o hoe eerbiedig rust ik nu'. Eerbiedig is men voor iets dat heilig is. Met Pinksteren is men eerbiedig. Wat Dedinsky hier doet, is volstrekt subversief: zij verandert Pinksteren (het feest van de Geest) in een feest van het Lichaam. De eerbied geldt niet het numen van het wonder van de uitstorting van de Geest, maar het numen van deze stortvloed van seksualiteit. Daarmee geeft zij seksualiteit weer de 'heilige' dimensie die er door het dualisme van het lichaamsvijandige christendom uit verdwenen is.”(p. 49). En het is, zou ik toe willen voegen, geen heiligheid die 'van boven', door een openbaring gegeven is, maar simpelweg het ervaren van iets numineus in het leven van alledag.

Dit gedicht vormt wel de sterkst mogelijke tegenstelling tot de lege beelden die Levy beschrijft. Maar het vormt ook een sterke antithese tot het beheersen van seksualiteit en erotiek zoals in de Joods-Christelijke traditie. Het gaat zelfs niet om het vormen en cultiveren van seksualiteit en lust ten behoeve van individuele ontwikkeling, al is dat een lovenswaardig ideaal. Hier wordt seksualiteit gewaardeerd om wat zij is, en dat vereist een houding van bewustzijn van het moment en van alles wat zich daar voordoet. Een bijna tantra-achtige houding zoals ik die elders beschreven heb. Het leidt tot een zeer authentieke beleving van seksualiteit en lust, die daardoor zelfs iets numineus krijgt. Bovendien presenteert Dedinsky hier niet alleen een bevrijdende erotiek, maar ook één die uitgaat van volstrekte gelijkwaardigheid van de partners. Een interessant alternatief.

Bovenstaand statische model is voor velen nog steeds het ideaal: het leven begrepen als een aantal consecutieve, zich niet herhalende fases (of het moet dan in de dementie zijn, waarin je jammergenoeg de kindertijd zich herhaalt). Hoewel de tegenbewegingen van de jaren ’60 en ’70 de aanval hebben geopend op regulerende instituties, zoals het huwelijk, is vaak ook zonder dit huwelijk het statische ideaal min of meer blijven bestaan. Ook mensen die gaan samenwonen zien dat vaak als een stap naar een leven met toenemende verantwoordelijkheid. Daarnaast vindt er een re-institutionalisering plaats van samenlevingsvormen die vroeger in het traditionele model niet geaccepteerd werden: zoals het homohuwelijk. Hierbij worden nieuwe vormen opgenomen in een ouderwets, statisch fasenmodel.

Op zich zijn dat prachtige idealen. Wie zou dat niet willen, zo’n transparant leven waarin het geluk voor het grijpen ligt? Waarin je de ware tegenkomt op je 23ste en daar vervolgens de rest van je leven gelukkig mee bent? Het nadeel van mooie idealen is echter dat ze een straf worden zodra je leven minder aan dat perfecte idee voldoet. De idee dat je de boot gemist hebt als je op je 30ste nog niet die partner hebt gevonden waarmee je kinderen wil krijgen. Of dat je het grandioos verpest hebt als je op je 50ste na twee scheidingen je weer op het liefdespad moet begeven. Als dat je overkomt, is leven dan mislukt? De idee van een statische opeenvolging van fasen kan enorme stress opleveren. Het is een loodzware last op je schouders als je vindt dat je de ware nú moet vinden en het maar niet lukt.

Want echt realistisch is het niet. Het leven is voor de meeste mensen geen opeenvolging van voorgedefinieerde stadia. Negen op de duizend getrouwde stellen gaat (in Nederland) elk jaar uit elkaar; dat zijn 38.000 echtscheidingen. Nog nooit waren er zoveel singles als nu (2,6 miljoen). Steeds meer mensen komen terecht in een leven waarin seriële monogamie een rol speelt: je hebt meerdere partners gedurende je bestaan afgewisseld met perioden van single-zijn. Daar komt bij dat ook de adolescentieperiode voor veel mensen steeds langer duurt, mensen hebben tot diep in de dertig vaak een ‘studentikoos’ leven, waarvan bijvoorbeeld nachtelijk uitgaan een belangrijk onderdeel uitmaakt. Het is dus niet zo dat er een moment is, ergens tussen de 20 en de 30, dat je ineens een serieus en verantwoordelijke plek in je leven moet gaan innemen. In plaats daarvan wisselen perioden van ernst en verantwoordelijkheid en die van speelsheid, plezier en vrijheid elkaar je hele leven lang af.

Ik kan me nog herinneren dat mensen in mijn studententijd tegen mij zeiden: nu moet je echt genieten van je vrijheid. Nu kan het nog, deze periode komt nooit meer terug. In plaats daarvan had ik gedurende mijn studententijd voor het grootste deel hele brave relaties en die duurden nog tot lang na die periode. Toen mijn laatste relatie op mijn 31ste stuk liep, had ik even het gevoel zo snel mogelijk een nieuwe partner te moeten vinden. Single zijn op je dertigste, dat paste nu helemaal niet in mijn ‘plaatje’. In plaats daarvan heb ik de afgelopen periode een enorme lol gehad. Het beviel me eigenlijk best, dat single-zijn. Ik beleefde daarmee die periode die in het klassieke fasenmodel eigenlijk bedoeld was voor mijn studententijd, op het moment dat ik begin ’30 was. Langzamerhand ging ik beseffen dat dit misschien wel mijn hele leven zo zal zijn: periodes van relaties en trouw en periodes van single-zijn en vrijheid. En dat daar helemaal niets mis mee is. Dat het eigenlijk wel fijn is zo, zonder de druk van de ideaalplaatjes.

Dat heeft ook invloed op het beeld dat we doorgaans hebben van seksualiteit. Er bestaat een extreem idee van losbandigheid, seks-om-de-seks en puur losbandig gedrag. In het klassieke model hoort dat vooral bij een ‘jongere’ fase in het leven. En er bestaat ook een beeld van seks-uit-liefde, die alleen bij een vaste partner in een monogame relatie kan worden beleefd. Beide beelden zijn eenzijdig en onvolledig en zeker niet gekoppeld aan een bepaalde levensfase. Powerfeministen als Heleen van Royen en recentelijk Heleen Mees pleiten voor meer vrouwelijke promiscuïteit, desnoods in het huwelijk, maar dan wel vanuit een liefdevolle relatie. Veel singles hebben misschien regelmatig seks, maar dat hoeft niet ‘om de seks’ te zijn: het kan ook deel uitmaken van de zoektocht naar een partner en het kan ook gepaard gaan met veel intimiteit. Kenmerk van het moderne leven is juist niet dat je moet kiezen tussen zwart of wit, maar dat verschillende levenswijzen veel meer door elkaar heen vloeien en dat ieder op zijn levensweg zijn eigen variatie maakt en daarbij rekening houdt met de mensen om zich heen.

Natuurlijk, ik heb zelf geen kinderen en besef dat als ik die zou hebben, dat een heel ander effect zou hebben op mijn verantwoordelijkheidsgevoel. Kinderen scheppen verplichtingen en dat is ook ook terecht. Maar dan nog leert de praktijk bij veel gezinnen dat je prima kan scheiden en single-zijn, zonder je verantwoordelijkheid voor kinderen te verliezen. We kennen natuurlijk allemaal het vaak door conservatieven aangehaalde schrikbeeld van de hippie-moeder die zo bezig is met haar eigen zelfontplooiing, dat ze haar kinderen verwaarloost. Maar volgens mij hoeft een ‘flexibele’ levensloop daar niet op uit te draaien. De kern van het samenleven in een geïndividualiseerde samenleving is dat je constant een afweging moet maken tussen je eigen belang en dat van anderen. Ex-gehuwden moeten leren elkaar niet voor rotte vis uit te maken, maar onderling regelingen treffen die zoveel mogelijk in het belang zijn van de kinderen. Een individu is meer dan een egoïstische consument. Hij of zij is een moreel subject dat temidden van anderen voortdurend afwegingen moet maken, moet leren geven en nemen.

Verantwoordelijkheid en vrijheid of speelsheid zijn dan ook niet aan elkaar tegengesteld. Ze complementeren elkaar. Een moderne levenskunst houdt in dat je steeds maar weer een balans zoekt tussen je eigen belangen en die van de ander. Niets is vanzelfsprekend, maar ook niets is uitgesloten. Het postmoderne cliché zegt dat we allemaal ‘nomaden’ zijn geworden. Die metafoor zint me niet zo, omdat de kern van het moderne leven nu juist is dat we heel erg sedentair zijn. We wonen en leven elke dag tussen de mensen en worden tegelijkertijd uitgedaagd om individu te zijn. In het boekje Liefde à la carte, van Malou van Hintum en Jan Latten (waaruit ik overigens veel gegevens voor dit blogje geleend heb), wordt de metafoor gebruikt van een evenwichtskunstenaar. Die bevalt me wel. Uiteindelijk zijn we allemaal koorddansers. Alleen proberen we onze eigen koorden te spannen.

'Besluit' door Bas Köhler

Wie durft er anno 2007 nog een kerstkindje ter wereld te brengen? Waterstof vervolgt het debat over zin en onzin van het gezin met Roos Wouters, die ten strijde trekt tegen onvrijwillige kinderloosheid. En wie weet of zich onder de nu-niet-nieuwgeborenen de nieuwe Christus van het bedrijfsleven had bevonden: daar is hard behoefte aan een frisse wind met meer dan dollartekens voor ogen. Volgens Remko van Broekhoven moet het maar eens afgelopen zijn met de onverantwoordelijkheid in de maatschappij. Hij wordt op zijn wenken bediend door Paul Tang en Johan van Gilst, die het bedrijfsleven verwijten dat daarin alles lijkt te draaien om geld. Ook Dick Pels vindt dat de drijfveer van topmensen niet hebzucht maar eerzucht moet zijn. Zelfs porno draait volgens Marije Jansen in het ideale geval niet alleen om geld. Zij pleit – heel vrijzinnig – voor alternatieve porno. Maar is vrijzinnigheid ook buiten de pornografie op zijn plaats? Eisso Post fulmineert tegen de politieke fladderigheid van het vrijzinnige ideaal. Niet minder omstreden is het idee van kosmopolitisme. Alexander Pechtold gelooft dat we allemaal Europeanen zijn, maar volgens Pieter Pieterse zijn we vooral op zoek naar landgenoten. Waarvan sommigen best mogen assimileren volgens Carel Brendel. Hij houdt in reactie op Elsbeth Etty vol dat niet ieder pleidooi voor assimilatie racistisch is. Ten slotte vindt Germ Janmaat dat culturele diversiteit het onderling vertrouwen tussen de burgers niet per se hoeft te ondermijnen – een tweede Kerstgedachte waarmee Waterstof u graag het nieuwe jaar in stuurt.

Lees het allemaal in de nieuwe Waterstof.

Maar er zijn méér momenten geweest dat ik me verbaasd heb.

Vanwege dit. Met de Waterstof zijn we al een tijdje bezig met een discussie over sex. De discussie over wat al dan niet in de publieke ruimte mag worden afgebeeld, is daar één onderdeel van. De 'Gouden Bikini'-discussie zeg maar. Wat is plat en smakeloos, wat gaat over de grens van goede smaak heen, en wat is te walgelijk voor woorden?

Ik heb altijd gevonden dat bijvoorbeeld mensen dwingen tot sex, te walgelijk is voor woorden. De film 'Breaking the Silence', bijvoorbeeld, portretteert hoe verkrachting in de DRC zo 'normaal' geworden is, dat niemand het meer veroordeelt - maar degenen die de last dragen verkracht te zijn of verkracht te kunnen worden, gewoon, tijdens het water halen of naar de markt gaan, en die hun hele maatschappelijke positie verliezen en hun uitzicht op een menswaardig bestaan, dat zijn wel die vrouwen. In sommige oorlogen wordt verkrachting zelfs gebruikt als oorlogsstrategie -vrouwen worden systematisch verkracht om de tegenpartij te vernederen en maatschapelijk te treffen. Sex als middel tot machtsmisbruik- te walgelijk voor woorden.

Dan heb je natuurlijk ook 'gewoon' sexueel misbruik: als iemand gedwongen wordt seksuele handelingen uit te voeren of te ondergaan, zonder het gevoel te hebben zich daaraan te kunnen onttrekken. Het gebruiken van een ander mens voor de eigen lustbeleving, zonder zich in de ander te verdiepen. Even walgelijk, en even hard te veroordelen.

Wat mensen, met wederzijds goedvinden, elkaar aandoen vind ik meer een kwestie van goede smaak. Dat sommige mensen zich graag laten vastbinden - binnen bepaalde grenzen en onder bepaalde voorwaarden- dat moeten ze zelf weten. Ik zou het niet prettig vinden om er onverhoeds mee geconfronteerd te worden, maar ze moeten het zelf weten.

Het eigenaardige, en wat mij betreft ietwat hypocriete is dat sommige religies zich graag bemoeien met de categorie 'goede smaak', maar zich niet verzetten tegen de categorie machtsmisbruik die mij toch veel ernstiger lijkt. De Bijbel staat vol met verhalen over verkrachtingen en mensen die niet zachtzinnig met elkaar om gaan. Maar het Christendom bemoeide zich op zeker moment liever met hoe mensen 'het' deden: de Missionarishouding heet niet voor niets zo.

Nu is men binnen het Christendom daar gelukkig over het algemeen mee opgehouden. Maar in sommige Moslimlanden is het nog goed gebruik om mensen die betrapt zijn op homosexuele handelingen, ter dood te veroordelen. Twee jaar geleden werden we opgeschrikt door foto's van twee minderjarige jongens, opgehangen omdat ze - tsja, ik zou zeggen: elkaar bemind hadden. En dat gebeurt nog steeds.

En nu heeft iemand foto's gemaakt die Moslims inderdaad wijzen op de impact van hun houding tegenover homosexuelen. Stel nu eens dat Mohammed homo was, of Ali? Dan is diezelfde veroordeling die uitgesproken wordt tegenover homosexuelen -toch nog altijd 3 tot 10% van de bevolking-, dezelfde self-righteous atitude, datzelfde fanatisme waarmee je zo graag homo's veroordeelt tot een gruwelijke dood, opeens van toepassing op je eigen religieuze helden. Zet dat je niet aan het denken? Word je daar niet milder van? Maar nee, dat zet ze niet aan het denken. Liever wordt geclaimd zich beledigd te voelen, liever wordt gepleit voor een verbod op de tentoonstelling.

Juist daarom - omdat men dan zogenaamde goede smaak -toch een zeer subjectief gegeven- ernstiger neemt en harder bestraft dan onrecht, dan échte ernstige misdaden, heb ik toch de neiging om die religieuze gekwetstheid net iets minder belangrijk te vinden dan het opkomen voor mensenrechten.

Ophangen!

Die foto's dan.

Cartoon door Bas Köhler

Zeg het maar... Voor elkaar of uit elkaar? Ofwel: een nieuw boek van Ferry Koster en Waterlander Paul de Beer. In Waterstof een discussie over de onderwerpen van dit boek: individualisering, globalisering en solidariteit. Ruud Koopmans en Evelien Tonkens komen beiden met kritiek, Koster en De Beer reageren ieder met een repliek. Individualisering betekent ook dat er een einde komt aan het traditionele gezin. Dat is maar goed ook, vindt Malou van Hintum. Want als het op een scheiding aankomt, hebben kinderen veel meer aan een moeder die financieel op eigen benen kan staan. De neoliberale globalisering vergt een hernieuwde, scherpe profilering van sociaaldemocraten, aldus Aafke Steenhuis. Wat jammer dan ook dat de PvdA het zo laat afweten. En als we dan toch aan het PvdA-bashen zijn: prominent lid Paul Scheffer mag dan de lieveling van opiniemakend Nederland zijn, volgens Baukje Prins schreef hij een onheilsspellend asymmetrisch boek. Terwijl historicus Koen Vossen onze democratische geschiedenis in actueel licht plaatst, droomt Dick Pels niet van een partij, niet van een beweging, maar van een bond. Vrijzinnig democraten: verenigt u! Of kan vrijzinnigheid toch leiden tot kwalijke onverschilligheid? In het kader van het doorgaande seksdebat plaatst Waterstofs nieuwe redactrice Marina Lacroix een paar kanttekeningen bij de seksualisering die zowel man als vrouw bevangen heeft. Osman raakt er in elk geval van slag van, hij rijdt heen en weer, heen en weer. Als een schelp in de golven?

Klik hier om de hele Waterstof te lezen.

We moeten die dubbele kramp overwinnen en op zoek gaan naar een nieuw ‘wij'. Maar die zoektocht werd lange tijd verhinderd door de neiging van multiculti's om de eigen cultuur en identiteit te verwaarlozen, en het omgekeerde streven van vele migranten naar behoud van eigen cultuur en identiteit. De multiculti's wilden niet zien dat dit ook het behoud betekende van religieuze bigotterie, de onderdrukking van meisjes en vrouwen, herkomst-nationalisme en een machistische eercultuur.

De vorming van dat nieuwe ‘wij' vergt dus zelfonderzoek en zelfkritiek van beide kanten. Maar vreemd genoeg verwacht Scheffer die kritische houding wél van multiculti's, moslims en migranten, maar veel minder van de onzekere autochtonen die krampachtig blijven vasthouden aan hún Nederlandse cultuur en identiteit. Hij toont zoveel begrip voor het onbehagen van de Verdonk-, Wilders- en Marijnissenstemmers (zie zijn felle reactie op Máxima) dat hun nationalistische behoudzucht min of meer wordt vergoelijkt.

Die asymmetrie heeft alles te maken met Scheffers conservatieve opvatting van het historische ‘contract tussen de generaties'. Werkelijk burgerschap veronderstelt volgens hem een verplichtend besef ‘dat er iets aan ons is voorafgegaan en er iets na ons komt'. Bezinning is nodig op de eigen cultuurgeschiedenis, ‘omdat veel mensen naar beschutting en houvast zoeken'. In een seculariserende samenleving kan deze terugkeer naar het historisch-nationale gemeenschapsbesef bepaalde bindingsfuncties van de religie overnemen.

Scheffer geeft dit ‘contract tussen de generaties' niet alleen een cultuurhistorische maar ook een biopolitieke invulling. In zijn pleidooi voor het herstel van de verwaarloosde normatieve kaders van school, werk en gezin ruimt hij een opvallende plaats in voor de ‘hoeksteen van de samenleving'. Het gezin heeft niet slechts een persoonlijke maar ook een maatschappelijke betekenis. Concreter: het is een groot en groeiend probleem dat er veel te weinig kinderen worden geboren. Dat doorbreekt het contract tussen de generaties, want wie moet straks de ouderen verzorgen en onderhouden?

De gedachte dat de vergrijzing kan worden opgelost door migratie is volgens Scheffer niet reëel. Daarom is het ‘tamelijk urgent' dat mensen meer kinderen krijgen en gezinnen gaan vormen waarin zij op een succesvolle manier kunnen worden grootgebracht. Een bevolking die zichzelf niet meer in stand houdt is immers niet langer tot vernieuwing in staat.

Het ‘contract tussen de generaties' krijgt daarmee een zeer moralistische uitwerking. Scheffer lijkt zelfs een inheemse bevolkingspolitiek te propageren die in de buurt komt van een fokpremie voor autochtonen. Herverdeling is nodig via de belastingen van kinderloze volwassenen naar ouders van kinderen, want ‘wie geen kinderen grootbrengt, investeert niet in het menselijk vermogen van de toekomst en daarmee niet in zijn oudedagsverzorging', zo zegt hij de Duitse demograaf Kaufmann na. De sociaal-democraat Scheffer lijkt de sociale solidariteit daarmee deels in te ruilen voor de biologische solidariteit.

Volgens eigen zeggen gaat het hem niet om demografische kwantiteit maar om de sociale kwaliteit van een deugdelijke opvoeding. Maar dan moeten er natuurlijk wel meer kinderen komen. Uit bezorgdheid voor zijn (en mijn) oude dag lijkt Scheffer plotseling bevangen door een obsessie met voortplanting. Overigens hebben noch hij noch ik met onze enige dochters die reproductieve gemeenschapsplicht vervuld. We plegen contractbreuk. Maar wat niet is kan zelfs op onze leeftijd nog komen.

Kwalijker is dat Scheffer nadert tot een cultuurbiologische visie op het gezin zoals die ook wordt uitgedragen door een conservatieve filosoof als Verbrugge. Deze ziet het gezin als een zedelijk instituut dat vooral de voortplanting dient en als zodanig een quasi-religieuze gemeenschapsfunctie vervult. In het ‘deugdelijke' gezin is niet het eigen maar het algemeen welzijn maatgevend. ‘Als de wil tot voortplanting en overdracht van een cultuur uitdooft' is volgens Verbrugge het einde in zicht. De vergrijzing van Europa tekent de ‘diepe levensmoeheid' van onze beschaving.

Het is onduidelijk hoe deze bevolkingspolitiek zich verhoudt tot de kritiek van zowel Scheffer als Verbrugge op het traditionele moslimgezin, dat het contract tussen de generaties moeiteloos vormgeeft door zich uitbundig voort te planten, huwelijken te arrangeren, en partners van verschillende generaties uit het moederland te betrekken. Zijn zij nu deel van het contract of niet? Hier lijkt sprake van een vorm van ongelijke behandeling die vloekt met het nieuwe ‘wij' dat Scheffer uit alle macht tot stand wil brengen.

Het moderne individualistische ethos wordt door commentatoren soms op misprijzende toon ‘hedonistisch’ genoemd. Hedonisme: voor velen komen er bij dat woord beelden naar boven van rusteloze genotzoekers, mensen die de hele dag niets anders doen zich overgeven aan oppervlakkig plezier. Die zich storten in seks-orgieën of in schrans- en vreetpartijen en zich daarbij ook nog eens regelmatig een stuk in de kraag zuipen. Maar hedonisme is veel meer dan dat, hedonisme kent zijn eigen ethiek. Eén van de pleitbezorgers van dit denken was de Griekse filosoof Epicurus (341-270 v.C.). Het is bijzonder hoe up-to-date zijn gedachtegoed in deze tijd nog is en volgens mij vormt het een aanknopingspunt voor libertijns-links anno nu, in een periode dat we weer om onze oren worden gegooid met deugden-met-een-hoofdletter zoals Matigheid en Rechtvaardigheid door verbeten christenen en andersoortige zedeprekers.

Volgens Epicurus is de fysieke wereld waarin we leven één zonder van hogerop bedachte ordening, zonder een structurerend hoger ‘iets’ en zonder enig doel. Er wandelen wel goden rond in die wereld van Epicurus, maar die bestaan net als mensen gewoon uit materie en kunnen eigenlijk weinig uitrichten voor onze individuele leventjes. Als we doodgaan houden we op te bestaan en is het dus afgelopen, er is geen mooie hemel waarin we een harp kunnen bespelen op een wolk, en er zijn al helemaal geen 72 maagden. Nu: hoe moet je volgens deze filosoof nu leven in deze kille, materialistische wereld? Epicurus ging er vanuit dat als er iets is dat bij ieder mens hoort, het wel de lust is en dat we dat principe dus als uitgangspunt van ons handelen moeten nemen. Als mensen moeten we streven naar zoveel mogelijk positieve lustgevoelens en zo weinig mogelijk pijn.

Tot zover lijkt zijn filosofie veel op het karikaturale beeld dat vaak van hedonisten wordt gegeven. Maar de lust van Epicurus omvat niet alleen kortdurend genot maar ook een staat van langdurig gelukkig zijn. Soms hebben lustgevoelens namelijk onlustgevoelens tot gevolg die de lust volledig overtreffen. Bijvoorbeeld in het geval van seksueel genot: je zomaar aan iemand vergrijpen kan je relatie uiteindelijk meer leed opleveren dan goeds en tot onlust en pijn leiden. Andersom moet je soms enige onlust verdragen om uiteindelijk tot optimale lust te komen. Bijvoorbeeld als je heel hard moet werken en afzien om uiteindelijk iets te bereiken waar je heel gelukkig mee bent. Deze gedachtegang wordt ook wel de ‘hedonistische calculus’ genoemd.

Daarbij gaf Epicurus wel een waarschuwing: veel behoeften zijn volgens hem niet natuurlijk, maar ingebeeld. Het hebben van behoefte is in de ogen van Epicurus een vorm van onlust (er is namelijk een ‘gemis’), dus als je steeds maar méér wil, maak je jezelf uiteindelijk alleen maar ongelukkig. De filosoof stuurt in plaats daarvan aan op zelfredzaamheid, door alleen die lusten en behoeften te kiezen, waarvan de bevrediging binnen je eigen macht ligt. Hij zou daarom niet zo tevreden zijn geweest over onze gestresste kapitalistische consumptiemaatschappij, waarin iedereen zich het schompes werkt voor de bevrediging van allerlei niet-natuurlijke, ingebeelde behoeften. In dat opzicht gaan zijn ideeën heel goed samen met die iemand als Carlo Petrini van de Slow Food beweging, volgens wie het nemen van de tijd voor dingen uiteindelijk leidt tot een groter genot.

Epicurus spreekt daarnaast ook over een vorm van sociale rechtvaardigheid. De filosoof dacht daarbij aan een maatschappelijk contract dat uiteindelijk iedereen in die maatschappij tot nut was. Je spreekt af elkaar zo min mogelijk te schaden in diens streven naar genot. Natuurlijk is een dergelijk sociaal contract voor een sociaal-individualist nog wat magertjes, want je wil mensen ook in staat stellen om het eigen genot na te streven. Dat laatste zou een goed uitgangspunt zijn voor een modern links hedonisme.

Nu wil ik even terugkomen op de bovengenoemde opmerking van Remko over de tegenstelling tussen liefde en lust. Vanuit het Epicurische hedonisme zou je kunnen beredeneren dat een liefdevolle relatie tussen twee (of meer?) mensen een keuze is van die twee personen voor een grotere vorm van gezamenlijk beleefd genot. Dat betekent niet dat je bij elkaar wegrent voor elk mogelijk seksueel pleziertje, want dat levert op de lange termijn alleen maar onlust op. Alle grote waarden, zoals Trouw, Eerlijkheid, Respect, Liefde zijn in dat opzicht afgeleiden van dit genotprincipe. Daar komt bij dat het in ware vriendschap volgens Epicurus zo is, dat twee individuen tenslotte één worden. Dat betekent dat lust voor de één ook als lust wordt gevoeld door de ander en andersom, dat pijn voor de één ook gevoeld wordt als pijn voor de ander.

In alle opzichten is het Epicurische hedonisme dus van belang voor het moderne debat over seks, cultuur en relaties. Geven advertenties met mooie vrouwen daarop ons slechts een prettig gevoel vanwege de oogstrelende aanblik, of leveren ze juist (aan anderen) een ingebeelde behoefte op om zo mooi te zijn, wat uiteindelijk leidt tot onlust (documentaire Beperkt Houdbaar)? Levert een Bouquet-romannetje een heerlijke roes van romantiek, of hebben de erin opgeslagen waarden zodanig effect op je persoonlijkheid en de wijze waarop je je leven inricht dat je jezelf uiteindelijk meer tekort doet (Marjan Slob)? Is pornografie een mooie en prikkelende aanvulling op je seksleven, of probeer je een soort ersatz-erotiek mee te bereiken omdat je relatie eigenlijk aan het doodbloeden is (Waterlog Seksdebat #8)? Is het tijd om je bestaande relatie maar weer eens op te doeken omdat deze niet aan je behoeften voldoet, of jaag je juist ingebeelde behoeften na en moet je je erbij neerleggen dat je soms wat extra in die relatie moet investeren om daar weer de optimale lust uit naar voren te halen (boek Liefde à la Carte van Malou van Hintum en Jan Latten)?

Moderne individualisten, met hun lichte gemeenschappen en persoonlijke keuzes, zijn in alle opzichten koorddansers: evenwichtskunstenaars. Het komt er uiteindelijk op neer om te zoeken naar de juiste balans en dat is en blijft een moeilijk karwei. Zelfbeheersing kan daarbij behulpzaam zijn, maar is bij lange na geen doel op zich. Sterker nog: het kan het behalen van het optimale genot ook in de weg zitten. Door bijvoorbeeld te lang je eigen lusten te ontkennen en soms teveel de oude deugden-met-een-hoofdletter voorrang te geven boven het enige principe waar uiteindelijk alles op neerkomt: dat van het optimale genieten.

Meer informatie over de leer van Epicurus kun je vinden op Epicurisme.nl

In de NRC van afgelopen weekend schrijft filosofe Marjan Slob over fantasieen. De vraag die vrouwen - en mannen- als sinds Shere Hite met haar Hite report bezig houdt: wat doe ik met mijn al te romantsche fantasieen? Wat doe ik met mijn stiekeme verslaving aan Bouquet-romannetjes?

Je fantasieen een beetje beheren, vindt Marjan Slob. We weten best dat we niet geheel vrij zijn in de ' keuze' van onze beelden en voorkeuren, we zijn beinvloed door de maatschappij. Daarbij komt dat we sommige fantasieen maar beter niet kunnen uitvoeren - pedofiele en gewelddadige fantasieen bijvoorbeeld.

Sterker, vindt Slob, ook de Bouquet-achtige fantasieen moet je maar niet voeden, die moet je proberen te laten ' uitsterven'. Je eigen fantasieen beinvloeden immers, bewust of onbewust, toch weer de maatschappelijke normen, in ieder geval als je ze maar " blijft rondpompen". Stap voor stap "bijbuigen", dat is wellicht een betere manier om er mee om te gaan.

Tot zo ver even mijn samenvatting van Slobs overigens uitstekende artikel in de NRC. Het zette mij in ieder geval aan het denken. Maar vooral omdat ik me herinnerde dat er binnen het ontiegelijk brede 'gebeuren' van de ' nieuwe spirituelen' of hoe ze ook mogen heten, een (tegenwoordig tamelijk populiare) esoterische stroming bestaat die sinds eeuwen heel bewust met sex omgaat: het tantrisme. Hoe zouden die nu dit probleem oplossen?

Tantrisme, dat wist ik nog wel, gaat ervan uit dat de wereld een manifestatie is van goddelijke energie. In die zin is niets ' fout'. In tantrische sex gaat het er niet om om zo snel mogelijk tot een orgasme te komen, maar wordt het orgasme vaak bewust uitgesteld of soms zelfs ontweken. Er wordt gewerkt met verlangen en genot, met alle emoties die sexualiteit met zich meebrengt. Er gaan allerlei verhalen rond, als zou dit 'magische' vermogens geven. Maar mij kijkt een ander aspect relevanter, om niet te zeggen: realistischer: namelijk dat tantra zich concentreert op het bewustzijn van het moment en op wat zich daar voordoet: zoals genot -veel aandacht is weggelegd voor zien, horen, proeven, ruiken, aanraken-, en alle andere emoties die er op een moment kunnen zijn zoals verlegenheid, weerstand, trots, ontroering, ongeduld, kracht enzovoort. Vanuit dat bewustzijn ben je beter in staat tot 'echt' contact met je partner. De clou is om emoties te laten zijn, in plaats van je erdoor te laten leiden. Verlangen, als je je daardoor laat leiden, in plaats van het gewoon te laten zijn, leidt je juist van dat bewustzijn-van-het-moment weg. En tenslotte - maar echte Tantristen mogen me verbeteren als ik het bij het verkeerde eind heb- ziet tantra sexualiteit niet enkel als erotiek maar ook als levenskracht. Sexualiteit ontkennen is dus het leven ontkennen, of je eigenheid ontkennen.

Daaruit volgt een heel andere manier om met fantasieen om te gaan. Fantasien hoeven niet alleen maar zacht en lief te zijn: "Onze geest omvat alles: het lagere en het hogere, het lichte en het donkere. Spiritualiteit betekent alles van jezelf te onderkennen en te omarmen." Natuurlijk, gewelddadige en onderdrukkende fantasien hoef je niet meteen uit te leven op anderen, dat ben ik met Slob eens. Maar het gaat erom dat je je emoties en gedachten onderzoekt, bewust wordt, en accepteert. Als psycholoog weet ik dat gedachtenpatronen en emoties dan vaak veranderen en zich verdiepen - in ieder geval hun beklemmende kracht verliezen. Tantra is, net zoals psychotherapie, denk ik iets voor nieuwsgierige mensen. Het laat ruimte voor oorspronkelijkheid en in zekere zin voor de ' wildheid' van sexualiteit, zonder dat dat hoeft te leiden tot grenzeloosheid.

In die zin staat het denk ik lijnrecht tegenover het ' bijbuigen' van sexualiteit naar maatschappelijke normen, dat Slob voorstelt. Eerlijk gezegd, ik moet er niet aan denken. Maar ik ben ook liever een nieuwsgierig mens dan een al te aangepast mens.

Cartoon door Bas Köhler

Geen seks, geen drugs, religie in de politiek. De jaren vijftig? Nee hoor, Nederland anno 2007. Waterstof gaat op zoek naar vrijzinnigheid in een zee van dwangmatigheid. Hoe feministisch is de aanval op de bimbocultuur? Moeten progressieven preuts pornoficatie gaan bestrijden? Er is een derde weg, stellen Brechtje Paardekoper en Dylan van Rijsbergen. De eerste roept om een abrikozen-offensief, de ander om een nieuwe Jan Wolkers (had de oude dat nog maar kunnen meemaken!). De seksuele revolutie van de jaren zestig moet nieuwe betekenis krijgen in onze tijd. Volgens Elsbeth Etty en August Hans den Boef gaat de PvdA naar God als zij de Nederlandse traditie van vrijzinnigheid verloochent en er niet in slaagt om haar moslim-aanhang weg te slepen onder het juk van moskee en imam. Dick Pels vindt dat er een nieuw vrijzinnig kruispunt moet worden vrijgemaakt in de Nederlandse politiek. Wijnand Duyvendak vraagt zich af: kun je het milieu wereldwijd eerlijk verdelen of is het ‘eigen overstroming eerst’? Uit de Gordel van Smaragd leert Roy Voragen ons dat die edelstenen maar voor weinigen zijn weggelegd in een compromisloze meritocratie. Sjoerd Hauptmeijer kijkt in de glazen bol en ziet daar het spook van het ontspoorde hyperkapitalisme. Help! Wie redt ons? Bokito misschien?

Klik hier voor de Waterstof van deze maand