Ruiny wielkiego pałacu, grobowiec ze szczątkami dziewięciu osób, ofiary z ludzi, bogactwo skarbów, a przede wszystkim nowe spojrzenie na zasięg starożytnej kultury Moche - archeolodzy w dolinie rzeki Culebras poznają sekrety sprzed 1,5 tys. lat.

Polsko-peruwiańska ekipa archeologów dokonała niezwykłej rzeczy - w ostatniej z dolin nie objętej badaniami odkryła ponad 100 stanowisk, z których pokaźną liczbę stanowią osady i cmentarzyska kultury Moche. Ok. 300 kilometrów na północ od stolicy Peru, Limy, w dolinie rzeki Culebras swoją misję wypełniają archeolodzy z Ośrodka Badań Prekolumbijskich Uniwersytetu Warszawskiego wraz z peruwiańskimi kolegami z Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego w Limie.

Największą sensacją było odkrycie w wiosce Quillapampa dawnej rezydencji, którą 1,5 tys. lat temu zamieszkiwały miejscowe elity. Ruiny rezydencji kryły ślady makabrycznych praktyk. Pod podłogami archeolodzy znaleźli szczątki wielu osób. W ostatnim czasie czterech dorosłych, a w poprzednich sezonach dwóch kilkuletnich dzieci i dwóch noworodków. Z układu szczątków wynika, że osoby te nie miały spokojnej śmierci.

- Dwójka z nich leżała zgięta w pół na plecach, tak, że stopy miała w okolicach głowy. Zginęli zmiażdżeni dużych rozmiarów kamieniami. Kolejna osoba to najwyraźniej młody wojownik, którego głowę rozbito maczugą. Badania antropologiczne wyjaśnią czy przed egzekucją był on torturowany. Nie jesteśmy w stanie tego stwierdzić, ale analogie ikonograficzne sugerują, iż ofiary mogły być wcześniej zamroczone - opisuje dr Miłosz Giersz, szef ekipy archeologów. - Były to zapewne ofiary składane w czasie licznych przebudów pałacu.

Równie interesujący jest sam pałac. Budynek można zrekonstruować na podstawie zachowanych fragmentów, m.in. zawalonego dachu zdobionego charakterystycznymi ceramicznymi maczugami, a także dzięki bardzo bogatej ikonografii kultury Moche.

Według naukowca musiał on należeć do jakiejś ważnej osobistości. - Był to średniej wielkości ośrodek władzy lokalnej. Urzędował tu zapewne miejscowy władca - zaznacza.

Odkrycie w Quillapampa oznacza wielką zmianę w postrzeganiu zasięgu terytorialnego kultury Moche. - Definitywnie przesunęliśmy granicę państwa Moche o prawie 100 kilometrów na południe - wyjaśnia archeolog.

Więcej w Nauka w Polsce.

Lapis lazuli pochodzi z dalekiego Afganistanu. Był bardzo ceniony w okresie drugiej połowy III i pierwszej połowy II tysiąclecia p.n.e. w Mezopotamii – ówczesnym centrum cywilizacji. Odnalezienie wykonanych z niego wyrobów jest wskazówką co do datowania pochówku, a po drugie rzuca światło na nieznany dotąd epizod kontaktów handlowych między Mezopotamią, Zatoką Perską i Kuwejtem. Niewykluczone, że w III tysiącleciu przez dzisiejszą As-Sabbiyę przebiegał nieznany odcinek szlaku handlowego.

Polacy, którzy pracowali w Kuwejcie jesienią ubiegłego roku pod kierunkiem prof. Piotra Bielińskiego, zbadali jeszcze trzy podobne grobowce na planie koła, ale nie były one tak bogato wyposażone. Na odkopanie czeka w przyszłym sezonie jeszcze kilkanaście grobowców. Jak przypuszczają archeolodzy, cmentarzysko należało do koczowników. Prawdopodobnie najważniejszych członków swojej społeczności chowali oni właśnie w tumulusach, usytuowanych na widocznym z dala płaskowyżu.

Są to nie tylko pierwsze polskie badania w Kuwejcie, ale w ogóle jedne z pierwszych wykopalisk jakie przeprowadzone zostały w tym właściwie nierozpoznanym kraju (archeolodzy pracowali do tej pory przede wszystkim na wyspie Fajlaka).

Na podstawie informacji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej.

Ruiny ogromnej budowli pałacowej otoczonej dzielnicą zwykłych domostw mieszkalnych odkopali naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. To centrum tętniło życiem w I i II wieku naszej ery – wynika z pierwszych badań.

Odkrycie rzuca nowe światło na historię osadnictwa na południe od Egiptu. Dokonała go ekspedycja kierowana przez dr. Bogdana Żurawskiego. Ruiny starożytnego miasta znajdują się koło miejscowości Selib, na prawym brzegi Nilu, dziewięć kilometrów w górę rzeki od Banganarti.

Pałac zajmował powierzchnię 900 metrów kwadratowych. Wokół niego rozpościerają się ruiny dzielnicy mieszkalnej, która zabudowana była zwykłymi domami, każdy o powierzchni około 100 metrów kwadratowych. – Sądząc po rozmiarach dzielnicy mieszkalnej – pas usłany ceramiką meroicką ciągnie się ponad kilometr wzdłuż starorzecza Nilu – miasto było jednym z ważniejszych centrów administracyjnych królestwa meroickiego; może mieściła się w nim siedziba gubernatora bądź lokalnego władcy – przypuszcza dr Żurawski.

Więcej w Rzeczpospolitej.

Podczas wstępnych badań Polacy odsłonili fragmenty budowli, w tym relikwiarz kamienny oraz kamienną kolumienkę od przegrody ołtarzowej, a także gliniane i kamienne lampki oliwne stojące niegdyś w absydzie i fragmenty polichromowanego tynku

Na razie nie znamy dokładnego wieku budowli. Wiadomo tylko, że pochodzi z pierwszych wieków naszej ery. Zagadką dla naukowców jest też niezwykła rotunda z wypalonej czerwonej cegły o średnicy ośmiu metrów, która znajduje się po wschodniej stronie kościoła. – Jest to niezwykle interesujące, ponieważ w Nubii okrągłe są tylko piece do wypieku chleba, wypalania wapna lub cegieł. Ale tak wielkich pieców po prostu nie ma – powiedział "Rzeczpospolitej" dr Żurawski.

Tereny, na kórych Polacy odkryli kościół znajdują się pomiędzy III i IV kataraktą. Wkrótce znikną pod wodami sztucznego jeziora, które powstanie po zbudowaniu tamy na Nilu.

Więcej w "Rzeczpospolitej".

Polscy archeolodzy są specjalistami od odkrywania nubijskich kościołów. Najsłynniejsze było odkopanie w latach 60. kościoła w Faras ze wspaniałymi wczesnochrześcijańskimi malowidłami. Później były odkrycia w Dongoli i Banganarti.

Naukowcy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW znaleźli też we wnętrzu budowli glinianą kadzielnicę. Zdaniem Andrzeja Reiche starożytni Syryjczycy zostawili ją celowo, gdy porzucali świątynię. - Wydaje się, że przebiegło to spokojnie. Z wnętrza zabrano większość wyposażenia i starannie zasypano je ziemią - mówił "Dziennikowi" Reiche.

W pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. Tell Arbid było pokaźnym miastem. W jego centrum znajdowała się cytadela położona na niewielkim wzniesieniu. Kręte uliczki miasta były wybrukowane potłuczoną ceramiką. Wzdłuż nich stały gęsto stłoczone domy oraz zabudowania gospodarcze.

Stanowisko archeologiczne w Tell Arbid ma ponad 38 ha powierzchni. Archeolodzy kopią tam od lat 30. ubiegłego wieku. Polsko-syryjska misja archeologiczna rozpoczęła pracę w 1996 r. Więcej o jej dokonaniach dowiecie się z oficjalnej strony ekspedycji.

- Jest to niezwykle cenne, ponieważ świadczy, że istniała specyficzna "szkoła" wykonywania kartonaży i dekorowania mumii w Sakkarze. - mówi kierujący pracami prof. Karol Myśliwiec. - W różnych muzeach na świecie znajduje się szereg mumii podobnych do tych odkrytych przez nas - nieznane jest jednak ich pochodzenie. Dzięki naszym znaleziskom wiele muzeów w różnych krajach będzie mogło określić pochodzenie swoich zabytków, właśnie z nekropoli w Sakkarze - tłumaczy.

Groby znajdowały się tuż pod powierzchnią piasku, na terenie tzw. "nekropoli górnej", położonej po zachodniej stronie najstarszej piramidy świata, zbudowanej dla faraona Dżesera. Archeolodzy podejrzewają, że takich pochówków są w tym miejscu setki. Wśród odkrytych są także pochówki nietknięte przez złodziei. To rzadkie, gdyż większość grobów na tym terenie już w starożytności okradli rabusie szukających cennych przedmiotów.

W nietkniętych pochówkach archeolodzy znaleźli m.in. wykonane z drewna tzw. skrzynie kanopskie, do których wkładano wnętrzności zmarłego, wyjęte z ciała w procesie mumifikacji. Jedna skrzynia wyróżnia się piękną, świetnie zachowaną polichromią, która pokrywa całą jej powierzchnię. W tym samym pochówku znajdowała się też znacznych rozmiarów figurka wykonana z drewna przedstawiająca boga zmarłych Ptaha-Ozyrysa-Sokara.

Więcej (w tym zdjęcia) w Nauka w Polsce.

Ostatnie odkrycia w Sakkarze (nie tylko polskie).

O jego istnieniu świat dowiedział się w 2001 roku, gdy na ukryte pod piaskiem pustyni ruiny natknęli się polscy archeolodzy. Do dzieła anonimowego artysty dokopali się trzy lata temu. Malowidło niszczało, więc Sudańczycy zgodzili się, by Polacy zdjęli kawał tynku o wymiarach 2 m na 1,2 m i zabrali go do Poznania.

Malowidło trafiło do rąk konserwatorki Doroty Moryto-Naumiuk, która uratowała bezcenny zabytek. Teraz przez rok dzieło będzie wystawione w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu.

Dołączyło tam do innego przebywającego tymczasowo w Polsce niezwykłego malowidła z Banganarti, które przedstawia Najświętszą Marię Pannę Orantkę.

Więcej o malowidle Chrystusa w Nauka w Polsce (kliknijcie na zdjęcie). O badaniach w Banganarti możecie też poczytać na stronach poznańskiego muzeum.

Muzeum Archeologiczne w Poznaniu organizuje też razem ze Stowarzyszeniem Egiptologicznym cykl wykładów, połączonych z warsztatami pod tytułem "Jesienny kurs hieroglifów". Pierwsze spotkanie dzisiaj o godz. 18.

- Najpierw ciało zmarłego myto, układano na macie i posypywano natronem, który odsysa wodę i wysusza ciało, by nie rozwijały się w nim mikroorganizmy przyspieszające rozkład. Tak przygotowane ciała kładziono na specjalnym łożu. Wyjmowano mózg - balsamierz wydobywał go przez nos zmarłego. Czasami do puszki mózgowej wlewano gorącej żywicy. Jednocześnie przez dwa nacięcia na brzuchu wyjmowano organy wewnętrzne - opowiadała antropolog prof. Maria Kaczmarek z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu na wykładzie "Egipt i mumie", zorganizowanym przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.

Mumia arystokraty z VII-VI w. p.n.e.
Autor: Keith Schengili-Roberts. Zdjęcie na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5

Co jeszcze o praktykach egipskich balsamiarzy opowiadała prof. Kaczmarek przeczytacie w Nauka w Polsce. Pojawiające się w depeszy PAP "kanepy", to oczywiście kanopy, czyli inaczej urny kanopskie, a tajemniczy Joser to faraon Dżoser zwany też często przez egiptologów Neczerichetem.

Archeolodzy znaleźli w okolicy pozostałości po wielu osadach z epoki kamienia, które prehistoryczni pasterze zakładali w pobliżu liczniejszych niż dziś źródeł wody. Profesor Kobusiewicz, oprócz badań nad osadnictwem w oazie uczestniczy też w inwentaryzacji sztuki naskalnej. Jedno z wadi, nazwane przez archeologów Colored Wadi (Malowane Wadi) jest badane właśnie przez profesora. - Ma kilkanaście kilometrów długości. Na jego piaskowcowych zboczach występują ryty naskalne, najczęściej w grupach, czasem pojedynczo. W ostatnim sezonie kontynuowaliśmy dokumentację rysunkową i fotograficzną oraz kopiowanie na foliach rytów uprzednio znalezionych - opisuje prowadzone prace archeolog. Podczas tych prac naukowcy odnależli nieznane dotąd skupiska rytów.

Więcej w Nauka w Polsce.

- To prawdziwe polowanie na skarby. Obecnie wyjmujemy te wspaniałości ze skrzyń poukładanych w bezładne sterty - opowiadał AFP nadzorujący prace Nikos Minos. Wśród odnalezionych przedmiotów są m.in. antyczny hełm z brązu, szklana fiolka z perfumami z czasów rzymskich oraz ceramiczne figurki i naczynia, w tym mający 2700 lat dzban z malunkiem jeźdźca. Kolekcja obrazów to głównie płótna greckich artystów z XIX wieku, ale są też XVIII-wieczne obrazy z Francji i Wenecji, a także ikony. Naukowcy liczą na odkrycie kolejnych przedmiotów z królewskiej kolekcji.

Zespół archeologów i konserwatorów pracuje w zrujnowanej XIX-wiecznej rezydencji od trzech miesięcy. Od 1967 nie była ona używana, a przez lata jej status prawny był niepewny. W końcu w 2002 roku rodzina królewska wywalczyła odszkodowanie za mienie zostawione w Grecji. Teraz władze chcą przekształcić posiadłość w park i zorganizować w niej muzeum. Nie nastapi to jednak szybko. Remont w mającej 4700 hektarów powierzchni i 37 budynków rezydencji potrwa co najmniej pięć lat.

Na podstawie France 24. Dali trzy zdjęcia.

Krótkie wieści o polskich odkryciach

Poznańscy archeolodzy odkryli resztki średniowiecznego mostu na Ostrowie Tumskim. Podejrzewają, że powstał za panowania Mieszka I. Czy mają rację, rozstrzygną badania dendrochronologiczne.

Polscy archeolodzy pracujący pod kierunkiem prof. Ewy Wipszyckiej-Bravo odkryli za pomocą zdjęć lotniczych co najmniej sześć wczesnochrześcijańskich kościołów w Ptolemais, antycznym mieście leżącym na terenie dzisiejszej Libii. Wiosną przyszłego roku zamierzają odkopać jeden z nich - wyjątkową bazylikę z umieszczonym na zewnątrz baptysterium. O Ptolemais pisałem kilka miesięcy temu przy okazji odkrycia skarbu rzymskich monet.

Ślamazarny, ale z imponującą paszczą
Autor: David Monniaux. Zdjęcie na licencji Creative Commons Attribution ShareAlike 2.0 France

Polscy archeolodzy pracujący w Tell Qaramel, prehistorycznej osadzie w Syrii, odkryli kolejną, piąta już w tej osadzie, kamienną wieżę, domostwa oraz 27 grobów. Tell Qaramel to jedna z najwcześniejszych osad w historii. Była zamieszkana już około 10500 lat temu. Autor tekstu, do którego linkuję, lekko namieszał w datach pisząc lata p.n.e. zamiast lat temu.

Szóste doskonale zmumifikowane zwłoki znaleziono w kopalni soli Chehr-Abad w Iranie. Pochodzą one z okresu partyjskiego albo sasanidzkiego (III w .p.n.e.-VII wiek n.e.). Wcześniej znajdowane zwłoki pochodziły z tych samych czasów oraz z okresu achemenidzkiego (VI w. p.n.e.-IV w. p.n.e.).

Masyw wulkaniczny Coropuna

Śmietnisko jest nasypem o średnicy ośmiu metrów. Powstało w wyniku zrzucania resztek ofiar z platformy ceremonialnej. Archeolodzy znaleźli w nim fragmenty imperialnej ceramiki, sprowadzanej ze stolicy państwa Inków - Cusco, wyroby metalowe i pozostałości po spalonych kościach zwierząt.

- W kronikach spisanych przez Hiszpanów w XVI wieku i w niektórych kronikach Indian, którzy nauczyli się hiszpańskiego wyraźnie mówiono, że Coropuna było bóstwem, a gdzieś na jego stokach znajdowała się wyrocznia, do której przychodzili pielgrzymi. Składali ofiary, nawet z ludzi, i prosili o odpowiedzi na różne pytania. Zebrany przez nas materiał dowodzi, że to Maucallacta była miejscem ofiar, zgromadzeń i pielgrzymek. Teraz spośród ponad 200 znajdujących się tu budynków musimy ustalić, który był zespołem samej wyroczni. Mamy już kandydata - powiedział PAP prof. Mariusz Ziółkowski, założyciel i kierownik Andyjskiej Misji Archeologicznej UW.

Więcej o badaniach Polaków przeczytacie w depeszy PAP i na stronie poświęconej projektowi archeologicznemu Condesuyos (są tam zdjęcia, ale małe).

Skarb znaleziony przez Polaków. Fot. Miron Bogacki

- To największy skarb antycznych monet jaki odkryto w Cyrenajce – mówi mgr Piotr Jaworski, archeolog z Uniwersytetu Warszawskiego, który pracował w Ptolemais. Dotąd w Cyrenajce znaleziono zaledwie kilka niewielkich skarbów monetarnych, z których żaden nie pochodził z tego okresu.

Skarb znajdował się w pomieszczeniu przylegającym do warsztatu metalurgicznego i zdaniem Jaworskiego prawdopodobnie należał do właściciela warsztatu. 15 monet to srebrne antoniniany, reszta to bite z brązu sesterce (jeden antoninian to 8 sesterców). Najstarsze, mocno już zużyte monety, wybito za panowania cesarza Trajana (98-117). Najmłodsze - za panowania Filipa Araba (244-249). Skarb wpadł w ręce archeologów najpewniej dzięki trzęsieniu ziemi z 251 roku. Dotąd naukowcy sądzili, że zniszczenia w Ptolemais z połowy III wieku są dziełem trzęsienia z 262 roku. Jednak brak w zasypanym skarbie monet wybitych po 251 roku wskazuje, że to najpewniej wtedy wiele budowli legło w gruzach, a nie w 262.

Odkryty skarb pozwoli naszym naukowcom lepiej poznać jakie monety i w jakich proporcjach były w obiegu w Cyrenajce w połowie III w. n.e., a także jaki udział w obiegu lokalnym miały emisje z mennicy w pobliskim Kyrene (pochodziły z niej tylko dwa sesterce ze skarbu, resztę wybito w Rzymie). Zwiększy się także nasza wiedza o sile nabywczej pieniądza w Cyrenajce. Wszystkie te zagadnienia są na razie bardzo słabo poznane.

Oczyszczone monety z wizerunkiem Julii Mamei i cesarza Maksymina Traka. Fot. IAUW

Archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Tomasza Mikockiego pracują w Ptolemais od 2001 roku. Ten sezon był jak dotąd najbogatszy w odkrycia. Oprócz skarbu archeolodzy znaleźli m.in. pozostałości 10 rzeźb, warsztat produkujący terakotowe lampki, willę i bazylikę. Najciekawszym odkryciem lat poprzednich był pełen mozaik i malowideł ściennych dom, który należał w pierwszej połowie III wieku n.e. do bogatego Rzymianina – Lucjusza Akcjusza. W trakcie sześciu sezonów wykopaliskowych polscy archeolodzy odkryli łącznie kilka tysięcy zabytków ruchomych, m.in.: ceramikę (kategoria zdecydowanie najliczniejsza), lampki (ponad 1000 egzemplarzy w całości lub fragmentach), obiekty kamienne (m.in. kilkanaście rzeźb i inskrypcje), szklane, terakotowe, kościane, metalowe i oczywiście monety (ok. 1300).

Ptolemais (obecnie Tolmeita) założył w pierwszej połowie III wieku p.n.e. jeden z władców Egiptu z helleńskiej dynastii Ptolemeuszy (Lagidów). Wchodziło ono w skład Pentapolis - związku pięciu najważniejszych miast Cyrenajki. Miało powierzchnię ok. 250 ha. Królewska fundacja zapewniała temu portowemu miastu stabilny rozwój przez blisko dwa stulecia. Sytuacja pogorszyła się po przejściu Cyrenajki pod władzę Rzymu. W opustoszałym mieście Rzymianie osiedlili nową ludność, złożoną prawdopodobnie z byłych piratów pobitych przez Pompejusza w 67 roku p.n.e. (poczytaj o kłopotach Rzymu z piratami). Dobrymi czasami dla miasta (jak i znacznej części Cesarstwa) było panowanie cesarzy z dynastii Antoninów i Sewerów. Po trzęsieniach ziemi, które dotknęły Cyrenajkę w 262 i 365 roku n.e., stosunkowo najmniej zniszczone Ptolemais przejęło od Kyrene rolę stolicy prowincji Libya Superior. W 644 roku miasto wraz z całą Cyrenajką przeszło pod władanie arabskie.

Mury antycznych budowli jeszcze teraz mają gdzieniegdzie nawet kilkanaście metrów wysokości, a widoczne na powierzchni liczne kapitele i fragmenty kolumn wyznaczają miejsca, gdzie spoczywają przykryte warstwą ziemi pałace czy świątynie. Do najlepiej zachowanych budowli antycznych należą: łuk Konstantyna, łaźnie miejskie, hellenistyczny buleuterion przebudowany na odeon, brama miejska, teatr górski, amfiteatr, stadion, tzw. bazylika zachodnia, olbrzymie podziemne cysterny i jedno z najlepiej zachowanych mauzoleów hellenistycznych.

Zainteresowanych wykopaliskami w Ptolemais odsyłam tutaj (bogaty dział fotografii!). Na pewno potrwają one jeszcze wiele lat, gdyż znaczna część antycznego miasta wygląda tak...

Fot. IAUW

...a powinna wyglądać tak:

"Willa czterech pór roku" widziana z latawca. Fot. IAUW

 Więcej zdjęć z Ptolemais.

- Nie ma wątpliwości: grobowiec ważnej postaci z pierwszych wieków III tysiąclecia p.n.e. padł w tym miejscu ofiarą monumentalnej budowli wznoszonej dla faraona kilkadziesiąt lat później - powiedział "Rzeczpospolitej" kierujący wykopaliskami prof. Karol Myśliwiec z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej PAN. Oznacza to, że piramidę i towarzyszące jej budowle (mur, rampy, itp.) Imhotep wzniósł nie na pustym miejscu, ale na terenie, który zajmowały grobowce dostojników.

- Dziś powiedzielibyśmy, że dopuścił się aktu wandalizmu, albo może zaszły jakieś okoliczności polityczne, dziś trudne do odczytania, w wyniku których budowniczy piramidy chciał zatrzeć, przekreślić pamięć o poprzednikach. Tak się zdarzało w dziejach starożytnego Egiptu - mówi prof. Myśliwiec.

Więcej w "Rzeczpospolitej".

Jest to pierwszy grobowiec królewski odkryty w Nakum. Archeolodzy datują go na przełom VII i VIII wieku n.e., a więc na czasy bujnego rozkwitu cywilizacji Majów. Jednak pektorał spoczywający na piersi zmarłego jest o kilka stuleci starszy.

- Odkrycie niezrabowanych grobów królewskich Majów jest prawdziwą rzadkością, ponieważ przez dziesiątki lat wiele stanowisk tej kultury było systematycznie plądrowanych przez rabusiów w poszukiwaniu grobów i depozytów ofiarnych - powiedział PAP dr. Źrałka.

Polacy pracują w Nakum od 1998 r. Badali m.in. graffiti Majów i malowidła ścienne, boisko do rytualnej gry w piłkę i peryferia miasta.

Tutaj można zobaczyć jak wygląda Nakum. Na środku rysunku znajdują się dwie malutkie piramidy. Grobowiec został znaleziony w pierwszej z prawej. Na zdjęciach są ruiny bardziej okazałych piramid ze świątyniami.

Zagadkę właśnie wyjaśnił poproszony przez Polaków o pomoc naukowiec z Uniwersytetu w Rzymie. - Wybitny specjalista Tito Orlandi, który czyta dokumenty koptyjskie jak my gazetę, orzekł, że manuskrypt zawiera biblijną Księgę Izajasza. Do tej pory znaleźliśmy już wiele fragmentów tej księgi po koptyjsku, ale po raz pierwszy teraz mamy jej całość w tym języku - powiedziała PAP prof. Ewa Wipszycka-Bravo z Uniwersytetu Warszawskiego.

Znalezione przez Góreckiego księgi to pierwsze od 1952 roku takie odkrycie na terenie Egiptu. Księgi są dobrze zachowane i co ważne naukowcy znaleźli je na stanowisku archeologicznym, a nie w antykwariacie lub prywatnej kolekcji.

„Kodeks Pseudo-Bazylego” to zespół przepisów regulujących różne sfery życia kościelnego. Wartość tekstu datowanego wstępnie na VII/VIII wiek polega na tym, że jest to jedyny zachowany pełny tekst owych kanonów w języku koptyjskim (w dialekcie saidzkim), znanych dotąd tylko z późnej wersji arabskiej.

Wielką zagadką pozostaje, jak księgi trafiły na śmietnik koło eremu. Specjaliści są pewni, że wspaniale zdobione manuskrypty powstały w wielkim skryptorium, oddalonym może nawet kilkaset kilometrów od Gurny. Sprawę komplikuje to, że włoski specjalista datował pergaminowy manuskrypt na ostatni okres rozkwitu literatury koptyjskiej między IX a XI w. Oznacza to, że najpewniej powstał on znacznie później niż dwie pozostałe księgi i w dodatku w czasach, gdy erem był od co najmniej stu lat opuszczony.

Biblijną Księgę Izajasza znawcy uznają za najwyżej stojące pod względem języka i kształtu artystycznego dzieło prorockie. Według współczesnych biblistów, Księgę napisało co najmniej trzech autorów między VIII a V w. p.n.e. Znajduje się w niej m.in. przepowiednia o pojawieniu się Mesjasza i odbudowie państwa żydowskiego

Badany przez Polaków erem koptyjscy mnisi założyli ok. VI-VII w. n.e. w grobowcu z okresu egipskiego Średniego Państwa (XXI-XVIII w. p.n.e.). Trzy manuskrypty to najcenniejsze, ale nie jedyne znalezisko na tym stanowisku. Polacy odkryli też różne dokumenty, ceramikę, przedmioty z metalu i drewna, a także angielską gazetę z 1936 r. ;)