Davíð Logi Sigurðsson hefur um árabil verið ánægjuleg undantekning frá því annars metnaðar- og sinnuleysi þegar kemur að umfjöllun íslenskra fjölmiðla um alþjóðamál. Davíð Logi hefur, ólíkt flestum kollegum sínum og löndum, ekki litið þannig á að starf blaðamanns á erlendum fréttadeildum felist í því einu að snúa skeytum frá fréttaveitum úti í heimi yfir á hráa íslensku. Davíð Logi hefur þvert á móti lagt mikla vinnu og metnað í það að sækja sínar fréttir sjálfur, bæði með því að afla sér viðmælenda og með því að leggja sjálfur í ferðir út í heim. Einnig hefur hann sýnt áhuga sinn á alþjóðasviðinu á annan hátt með því að starfa tímabundið á ýmsum suðupunktum veraldarinnar, fyrst í Kosovó og nú í Líbanon.

Það grípur mann því nokkur eftirvænting þegar maður opnar bók hans þar sem dregin er saman reynsla og sýn hans frá heimsóknum til ýmissa af helstu átakasvæðum veraldar. Yfirlýst markmið bókarinnar er að láta hana hverfast í kringum stríðið gegn hryðjuverkum og í þeim tilgangi er dregin upp mynd af Írak, Afganistan, Guantanamo-fangabúðunum, flóttamönnum í Jórdaníu og raunar með viðkomu í Kosovó líka. 

Davíð Logi sníður sér blessunarlega stakk eftir vexti í þessari bók. Hann segist sjálfur hafa forðast svokallaða ,,hótel-blaðamennsku" en einmitt slík leiðindafrásagnaraðferð einkenndi skrif margra þeirra blaðamanna sem fyrstir voru á vettvang í innrásinni á Írak 2003. Besta dæmið (eða kannski versta, öllu heldur) er bók Åsne Seierstad 101 dagur í Bagdad sem einmitt bregður helst ljósi á það hvernig er að vera blaðamaður í hótelherbergi meðan sprengjur falla fyrir utan. Ekki mjög spennandi til lengdar og helst til sjálfhverft og virðist snúas um það fyrst og fremst að geta hreykt sér af því að hafa ,,verið á staðnum" þegar að allt gerðist.

Í stað svona sjálfsupphafinna verkefna ákveður Davíð Logi að halda á slóðir þar sem hann á meiri möguleika á því að ná heildstæðri mynd af ástandinu án þess að leggja líf sitt í hættu. Hann gerir sér, réttilega, grein fyrir því að meira má líklega fá út úr viðtölum við íraska flóttamenn í Jórdaníu um ástandið í Írak en með því að fela sig fyrir bombum á hóteli í Bagdad og komast þar hvorki lönd né strönd. 

Höfundur leggur sig fram um það að hlusta eftir ,,rödd götunnar", heyra í fólkinu sem atburðir alþjóðastjórnmálanna bitna mest á. Margt athyglisvert kemur þar fram. Því miður staðfestist það aftur og aftur í þessari bók hversu almennir borgarar hafa þótt að líða svakalega fyrir þá ákvörðun firrtra stjórnvalda í Bandaríkjunum að ákveða að hefna sín handahófskennt á hverjum sem fyrir verður vegna árásanna á Tvíburaturnanna hér um árið. Framtíðarsýnin er því miður lituð fremur svörtum litum enda auðveldara að brjóta niður en að byggja upp aftur.

Velkominn til Bagdad er um margt afar fróðleg og vel skrifuð bók. Kaflarnir eru að vísu misgóðir og það má vissulega spyrja sig hvort ekki hafi verið nokkuð hæpið að taka Kosovó-kaflann með, fyrst samnefnari bókarinnar átti að vera stríðið gegn hryðjuverkum. Davíð Logi færir vissulega rök fyrir þeirri tengingu sinni en hún er óneitanlega nokkuð langsótt. Afganistan-hlutinn er hins vegar bestur.

Annar galli á bókinni er allar þær almennu upplýsingar um stríðsslóðirnar sem stundum bera meira merkis fyrirlestrar í háskóla eða texta í kennslubók en bókar þar sem frásögnin ætti að fá að njóta sín. Ég leyfi mér að halda því fram að hafi fólk á annað borð áhuga á efni þessarar bókar sé það þegar búið nauðsynlegri þekkingu um einfaldar staðreyndir ,,söguslóðanna". 

Annars er ástæða til að þakka Davíð Loga fyrir þessa ágætu bók þar sem dregnar eru saman frásagnir af verkefnum sem endurspegla fyrirmyndarvinnubrögð sem kollegar Davíðs Loga ættu að taka sér til fyrirmyndar og hreinlega láta sér að kenningu verða.

**1/2

Sérstaklega er það gleðilegt að nýútkomnar bækur virðast sumar koma um það bil samstundis út á hljóðbók. Þetta á til dæmis við um upplestur Þráins Bertelssonar á spennusögu sinni, Englar Dauðans, sem út kom fyrir síðustu jól.

Þetta er síðasta sagan í þríleik þar sem sömu lögreglumenn, með rannsóknarlögreglumanninn Víking í broddi fylkingar, leysa morðgátur en undir niðri hvílir málefni sem brennur á höfundi og myndar rauðan þráð hverrar bókar fyrir sig. Englar dauðans er reyndar fyrsta og eina bókin sem ég hef komist í tæri við í þessum bókaflokki en ég sé ekki að það hafi komið sérstaklega að sök enda virðist hver bók vera nokkuð sjálfstæð frá hinum.

Englar dauðans byrja vel og framan af er sagan knúin áfram af styrk og öryggi. Sérstaklega ber að nefna frábær tök Þráins á samskiptum hjóna og annarra náinna ástvina, einkum þeirra Víkings og Þórhildar. Þráinn kemur einnig vel til skila þeim lykilboðskap sínum hversu fíkn dregur fleiri en bara fíkilinn sjálfan niður í kviksyndið með sér.

Þegar líða tekur á bókina fer Þráni hins vegar að fatast flugið og tekst ekki að halda uppi þeim takti sem hann hafði náð upp í byrjun. Boðskapur höfundar fer að gerast fullfrekur á athyglina og langar einræður einstakra persóna um hina og þessa afkima fíkniefnabölsins - stundum heilu fyrirlestrarnir, fluttir upp úr engu - fara að bitna mjög á flæði sögunnar. Þessi sterka áhersla á boðskapinn bitnar líka beinlínis á plottinu sem stirðnar ögn þegar á líður.

Í auglýsingatexta með bókinni segir að Þráinn sé sá eini sem þorir að impra á ákveðnum málefnum. Slíkt ber auðvitað ekki að taka alvarlega eða bókstaflega fremur en hvert annað sölutrix. Vissulega á Þráinn þó heiður skilinn fyrir að brenna fyrir mikilvæg málefni, eins og tekin eru fyrir í þessari bók. Því fer hins vegar fjarri að hann ,,þori" meiru en ýmsir aðrir íslenskir glæpasagnahöfundar sem beitt hafa harðri þjóðfélagsgagnrýni í sínum bókum. Munurinn felst fremur í því hinum áberandi predikunartón Þráins þar sem aðrir láta ef til vill lesendunum meira eftir að túlka. Það þýðir þó ekki að þeim sem minna segja sé eitthvað minna niðri fyrir.

Það er svo sem ekkert rétt eða rangt í því hversu mikið skal predika í gegnum bókmenntir. Stundum heppnast mikil predikun afar vel.

Í þessu tilviki finnst mér hún þó fremur vera til trafala. Það vantar herslumuninn í Englum dauðans.

**

Nafn bókar Árna segir raunar nánast allt sem segja þarf en í henni veltir höfundurinn fyrir sér bóklestri, út frá nokkuð persónulegu sjónarhorni. Tónninn er ljúfur og gaumgæfinn og þar lýsir af gáfum og margra áratuga lestrarreynslu. 

Árni nálgast umfjöllunarefnið sitt úr ýmsum áttum og rekur auk þess eigin sögu sem lestrarhestur. Hann segir skemmtilega frá og úr verður mjög fræðandi og vel skrifuð frásögn sem hittir beint í mark hjá áhugafólki um bækur og bóklestur.

***

Lítið kver eftir Hrafn Jökulsson um sveitina hans í Árneshreppi á Ströndum. Staðar- og mannlífslýsingar, söguþættir og eigin minningabrot af staðnum blandast saman við einlægar frásagnir af ýmsum örlagaríkum augnablikum í lífi höfundarins. Þunglyndi, einmanaleiki, föðurmissir, alkóhólismi og jafnvel gælur við Guð koma við sögu. En að lokum birtir til (ef ég má gerast svo djarfur að kjafta frá endinum).

Í heildina er þetta nokkuð heillandi lesning. Hrafn er frábær penni og í sumum köflunum nær hann það miklu flugi að maður saknar þess hreinlega að fá ekki meira. Kaflinn hans um mánaðardvölina í umsetinni Sarajevó í Balkanstríðinu skilur mann til dæmis eftir með þá spurningu af hverju í ósköpunum maðurinn hefur ekki sent frá sér heila bók um þessa ómetanlegu og einstæðu reynslu. Mikið held ég að það gæti orðið góð bók.

Bókin er nokkuð ójöfn og þar er kannski farið um of víðan völl. Ég hefði alla vega viljað heyra meira af sögunni um Hrafn sjálfan og sumarveröldina hans norðvestur við ysta haf á kostnað allra söguþáttanna aftan úr öldum. Finnst þeir vera sísti partur bókarinnar.

En, sem sagt, alveg hreint ágæt bók.

**1/2

Sá sem helst er kenndur við París af íslenskum rithöfundum er vitanlega Sigurður Pálsson. Því var tímabært að fá loks Minnisbók frá Parísarárum hans. Bókin er afar heillandi lestur, dregur upp lifandi mynd af borginni, viðburðum og fólkinu sem París gisti, tímabundið eða til langframa. Ákveðinn tíðarandi '68-kynslóðarinnar skilar sér vel í bókinni og ,,úrvinnslunni" af þeirri ringulreið allri næsta rúma áratuginn á eftir eru einnig gerð góð skil. Sérstakleg er ég þar þakklátur Sigurði fyrir að fara ekki út í einhverja blinda vegsömun á '68-kynslóðinni og stúdentabyltingunni frægu. Þvert á móti horfir hann köldum og gagnrýnum augum og sér bæði kosti og galla.

Það er svo sem algjört aukaatriði í hvaða flokk bókin er nákvæmlega sett, hvort hún telst til skáldverka eða hins flokksins með hinu óræða heiti ,,bækur almenns eðlis". Þó verð ég að segja að nokkuð langt er seilst í skilgreiningunni á skáldverki að láta þessa bók falla í þann flokk. Ég fékk nefnilega ekki betur séð en að þetta væri tiltölulega hreinræktuð endurminningabók, bæði í uppbyggingu, nálgun og stíl. En það er, eins og ég segi, auðvitað algjört aukaatriði, þannig séð.

Minnisbók féll rómantíska sveimhuganum með Frakklandsdraumana vel í geð. Kannski bara sé komin fram eins konar íslensk Veisla í farángrinum?

***

Þessa tilfinningu fæ ég eftir lestur bókar Jóns Kalmans Stefánssonar, Himnaríki og helvíti. Eftir umsagnir um besta íslenska prósa í áraráðir og eitthvað álíka hástemmt þá býst maður auðvitað við einhverju alveg rosalegu. Og það er ekki að bókins hans Jóns Kalmans sé ekki góð - hún er góð. En samt ekkert svona frábær - ekkert besti íslenski prósi í áraraðir.

Lýsingin á róðrinum í fyrri hluta bókar er reyndar mögnuð. Hana las ég yfir jólin á stuttbuxum úti á svölunum heima hjá mér í Talca undir stjörnubjörtum sumarhimninum. Kannski það hafi aukið á hughrifin hjá manni. En svo í seinni hlutanum finnst mér þetta einhvern veginn fara að dragast á langinn og það sem var glimrandi texti finnst mér eiginlega bara renna út í eitthvað svona fremur flatt.

Mér skilst að framhald komi um næstu jól en ég held að ég nenni ekki að leggja mig eftir því.  Kannski er ég bara orðinn svona hundleiður á þessari fortíðarumfjöllun í íslenskum bókmenntum alltaf hreint.

**1/2

**1/2

Úngskáld skrifa yfirleitt sínar fyrstu ljóðabækur undir áhrifum þessa hátíðlega og uppskrúfaða æviskeiðis síns. Ekki þarf að undra þó að útkoman einkennist yfirleitt af mikilli nýrómantík, hádramatík, engum sjálfshúmor en hins vegar góðu dassi af sjálfsvorkunn. Eins og ég segi, allt í lagi - svo lengi sem þetta elst af fólki.

Þetta allt segi ég í aðdraganda umfjöllunar um frumraun úngskáldsins Kristínar Svövu Tómasdóttur og ég segi það vegna þess að Kristín Svava er nefnilega undantekningin. Blótgælur, fyrsta ljóðabók hennar, er nefnilega full af húmor, gáska, hnyttni, sjálfsíroníu og geislandi öryggi. Vissulega er mikið um fyllerí, þynnkur, strákabömmera, komplexa og allt hitt sem einkennir líf fólks sem er á djammskeiði lífs síns, leitandi, fullt af tómleikatilfinningu, ístöðuleysi, sjálfsvorkunn og öllu hinu. Og stundum er dramatíkin mikil og auðvitað eru bernskubrek inn á milli.

En allt í allt eru Blótgælur hressandi ljóðabók, full af gáska og krafti. Kristín Svava er efni í eitthvað stærra. Það er greinilegt.

**1/2

Ef Eiríkur Bergmann væri stjórnmálamaður væri hægt að kalla Opið land eins konar pólitísk testamenti hans en í tilviki fræðimannsins Eiríks er kannski nær að tala um samansafn hugmynda og skoðana Eiríks á hinu og þessu sem tengist alþjóðastjórnmálum og tengingu Íslands við umheiminn á tíma síaukinnar hnattvæðingar. Í bókinni er tæpt á Evrópu- og varnarsamvinnu Íslands, stríðsrekstri og átökum í Írak og víðar, innflytjendamálum og ýmsu öðru sem mjög er tekist á um þessi misserin. Eiríkur velur þá leið að taka hvert málefni fyrir út af fyrir sig en segja má að þemað ,,Staða Íslands í samfélagi þjóðanna" (sem einnig er undirtitill ritsins) sé eins konar undirliggjandi leiðarstef.

Kannski er best að taka það bara strax fram að sá sem þetta skrifar gat líst sig sammála svo til öllum þeim skoðunum sem Eiríkur setur fram í bókinni: Eiríkur vill Ísland í ESB, hann vill slá á óttann við ímyndaða innflytjendaógn, hann var á móti Íraksstríðinu og stuðningi Íslands við þann stríðsrekstur, hann vill nútímavæða landbúnaðarkerfið og fleira mætti til telja (og öllu er ég í grunninn jafnsammála). Hann vill hafa Ísland sem opnast fyrir umheiminum, slá á heimóttarlega hræðslu okkar við það sem í kringum okkur er og heldur því fram að sá kraumandi pottur heimsmenningarinnar sem sífellt sækir meira að okkur veiki okkur ekki heldur styrki þvert á móti íslenska menningu og íslenskt samfélag. Enn og aftur: Eins og talað út úr mínu hjarta!

En svo þetta hljómi nú ekki allt eins og einhver smeðjuleg lofrulla þá er rétt að geta þess að sums staðar í bókinni þykir mér Eiríkur Bergmann fara út á ystu nöf og jafnvel út fyrir hana í málflutningi sínum en yfirleitt á það fremur við um útfærslur hugmynda hans og skoðana fremur en grundvallarálit hans á hlutunum. Skulu hér nú nefnd nokkur dæmi:

Framarlega í bókinni er umræða um Evrópumál Íslendinga. Eiríkur Bergmann dregur þar fram þá afthyglisverðu staðreynd að ráðandi öfl innan Sjálfstæðisflokksins virðast alls ekki hafa verið fráhverf aðild Íslands að ESB (þá EB) en síðan hafi þau skipt um skoðun á öndverðum tíunda áratug síðustu aldar og orðið andstæðingar aðildar. Eiríkur setur fram þá kenningu í bók sinni að sinnaskiptin í tilfelli Davíðs Oddssonar, þáverandi formanns flokksins, megi fyrst og fremst rekja til persónulegra samskipta hans og Jóns Baldvins Hannibalssonar og framkomu hans og Alþýðuflokksins í stjórnarsamstarfi Viðeyjarstjórnarinnar 1991-1995.

Án þess að þessi kenning sé hér afskrifuð með öllu þá verður hún samt að teljast ansi langsótt og hæpin sérstaklega þegar litið er til þess að á þessum tíma urðu sinnaskipti hjá mörgum þjóðrækniskenndum hægriflokkum í Evrópu (Sjálfstæðisflokkurinn telst vafalaust til eins slíks) í garð ESB og tengdust þau fyrst og fremst þeim grundvallarbreytingum sem urðu á starfsemi ESB með Maastricht-samningnum og fylgifiskum þess. Dæmi um slíkt má til að mynda finna í Danmörku og víðar. Fljótt á litið verður að teljast mun líklegra að þessar breytingar á eðli Evrópusambandsins hafi mestu ráðið um sinnaskipti ýmissa forystumanna Sjálfstæðisflokksins á þessum tíma.

Næsta ber að nefna hugmynd Eiríks Bergmanns um hugsanlega lausn á átökum Ísraela og Palestínumanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Eiríkur Bergmann stingur þar upp á einhvers konar sambandsríki þar sem Ísrael og Palestína mynda með sér lausbeislað ríki þar sem hið sameiginlega stjórnvald myndi fá nokkuð mikið og stórt hlutverk. Eiríkur Bergmann vísar til jákvæðrar reynslu Evrópusambandsins af slíkri samvinnu og einnig bendir hann á Bosníu í kjölfar Balkanstríðanna. Líkingin við Evrópusambandið á hins vegar tæplega við. ESB er í fyrsta lagi langt frá því að vera sambandsríki og byggir auk þess fyrst og fremst á viðskiptum og samskiptum iðnvæddustu þjóða veraldar. Í Ísrael og Palestínu er staðan allt önnur.

Meira að segja Bosníulíkingin á illa við þar sem að lausn Balkanstríðanna snerist um það að reyna að snúa aftur til fyrra horfs, það er halda sig við þá samsetningu sem fyrir var í Bosníu og koma í veg fyrir að þjóðernishreinsanir tækjust með því að tryggja að enginn hópur innan ríkisins væri í svo ráðandi stöðu að hann gæti beitt hina ofurefli. Þess fyrir utan verður að líta til lýðfræðilegs vanda þessarar lausnar Eiríks Bergmanns; því er spáð að á næstu áratugum muni Palestínumönnum fjölga mun meira en Ísraelsmönnum og það gæti sett Gyðingaríkið í tilvistarkreppu, ríki sem stundar aðskilnaðarstefnu á grundvelli trúarbragða. Fleiri rök mætti sjálfsagt nefna fyrir því að sambandsríkjalausnins sé ef til vill ekki sú nærtækasta í tilviki Ísraela og Palestínumanna.

Þegar svo kemur að umræðum um hlutverk íslenskunnar í háskólum landsins undir lok bókarinnar verð ég síðan einfaldlega að lýsa mig ögn ósammála Eiríki. Hann talar um nauðsyn þess að við hleypum ensku inn í háskólana hér sem kennslu- og samskiptamáli. Ég er sammála því að það getur verið gott og nauðsynlegt upp að vissu marki en að lokum fer þetta þó að snúast um það hvort við ætlum að hafa metnað til þess að halda uppi menntakerfi á okkar eigin móðurmáli eða hvort við ætlum að stjórnast algjörlega af hagsmunum peninga og hagræðingar. Því eins og einhver sagði: ,,Sjálfsagt væri það afar hagkvæmt fyrir okkur að leggja íslenskuna bara niður en viljum við það?"

Þetta tengist nefnilega því sem Eiríkur Bergmann kemur reyndar líka inn á sem er sú staðreynd að Íslendingar, sem og aðrir sem ekki eiga ensku að móðurmáli, ofmeta oft stórlega enskukunnáttu sína og það á líka við um fólk í framhaldsnámi í háskólum. Svo vill til að ég þekki af eigin reynslu það að nema á ensku við háskóla í Skandinavíu og veit þess vegna hversu mikla annmarka það hefur í för með sér þó að kostirnir séu vissulega líka umtalsverðir. Samskipti fólks sem tjáir sig sín á milli á öðru tungumáli en sínu eigin móðurmáli vilja nefnilega oft verða klisju- og yfirborðskennd og skortir þá tilfinningu og næmni sem fylgir því að tjá sig á sínu eigin móðurmáli. Einhver kallaði svona ensku ,,McDonalds-ensku", einhvers konar útvatnaða glóbalíseraða útgáfu af heimsmálinu sem fólk hafði einkum lært af Hollívúdd-myndum og Friends-þáttum.

Þetta má ekki misskilja þannig að ég haldi á lofti einhvers konar þjóðernisrómantík þar sem að land, þjóð og tunga er þrenning sönn og ein. En meðalhófið er best og í því felst að ekkert er óeðlilegt að háskólar byggi að grunni til á kennslu og samskiptum á móðurmáli á viðkomandi stað en jafnframt sé vilji og geta til staðar til þess að setja á fót alþjóðlegar námsbrautir þar sem markhópurinn væri fólk alls staðar að úr heiminum.

Að ofan eru talin nokkrar smásmugulegar athugasemdir en þrátt fyrir þær þá skal það hér enn og aftur ítrekað að á heildina litið er Opið land orð í tíma töluð.

Margir biðu sjálfsagt spenntir eftir bók Guðna enda vakti verk hans um hlutverk Kristjáns Eldjárns í stjórnarmyndunum áttunda áratugarins (Völundarhús valdsins) verðskuldaða athygli árið áður og kenningar hans um Þorskastríðið höfðu þar áður hleypt ferskum andblæ inn í umfjöllun um þá deilu sem allt of lengi hafði verið blinduð af stækri þjóðerniskennd sem yfirskyggði alla hlutlausa, akademíska umfjöllun.

Segja má að á sama hátt og Guðni spann Völundarhús valdsins í kringum dagbókarfærslur Kristjáns Eldjárns þá spinni hann Óvini ríkisins í kringum þau skjöl sem fundist hafa um hleranir á Íslandi á tímum kalda stríðsins. Dagbókarfærslur Kristjáns voru hreinasta gullnáma í sagnfræðilegum skilningi enda má með sanni halda því fram að þær hafi varpað skýrara ljósi og jafnvel ljóstrað upp um atburðarás margra af örlagaríkustu atvikum í stjórnmálasögu áttunda áratugarins á Íslandi.

Því miður reynast hleranaskjölin heldur þynnri þrettándi enda um tiltölulega orðfá og stopul gögn að ræða. Staðan væri væntanlega önnur ef að allur meginþorri gagna ,,Íslensku leyniþjónustunnar“ hefði ekki endað í eldhafi ofan í öskutunnu árið 1976 (meira um það síðar). Guðni lendir því stundum í þó nokkrum vanda við það spinna frásögn í kringum hin stopulu skjöl og niðurstaðan verður því miður oft lítið meira en getgátur í hinar fjölmörgu eyður sem að út um allt eru.

Það sem þó liggur fyrir af gögnum er þó vitanlega afar athyglisvert. Ekki síður er athyglisvert að horfa samfellt á íslenska samtímasögu út frá þessu öryggissjónarhorni. Þar stendur eitt og annað upp úr:

Fyrir það fyrsta er það auðvitað í hæsta máta óforskammað hvernig Sjálfstæðismenn, og fáir aðrir útvaldir, misnotuðu endurtekið vald sitt og urðu í raun „ríki í ríkinu“ þegar þeir beittu flokk sínum í nafni ríkisvaldsins, líkt og tíðkast í alræðisríkjum þar sem ríkisflokkurinn og ríkið renna saman í eitt. Dæmi um þetta er ráðning Hvítliðanna svokölluðu til varnar Alþingishúsinu í átökunum sem brutust út 30. mars 1949 þar sem að ungir Sjálfstæðismenn stóðu vaktina í nafni ríkisins. Annað sláandi dæmi er hvernig embættismenn, trúir Sjálfstæðisflokknum, eyddu skjölum og héldu öðrum leyndum fyrir yfirmönnum sínum, ráðherrum í vinstri stjórn 1956-1958.

Eins er dæmið um leyniþjónustuna auðvitað dæmi um afar ógeðfelld vinnubrögð þar sem unnið var að njósnum og söfnun gagna án þess að fyrir því væri nokkur lagastoð eða vitneskja annarra en örfárra útvalinna. Það að embættismaður taki sér svo að lokum það vald að eyða öllum gögnum sem safnað var á einu bretti undirstrikar einungis ólögmæti starfseminnar. Þau endalok minna raunar meira á fjarstæðukennda atburðarás í John LeCarré-bók en nokkuð sem á að tíðkast í lýðræðislegu samfélagi þar sem fólki ber skylda til þess að starfa eftir lögum og reglulegum en ekki geðþótta.

Þegar rætt er um öryggisráðstafanirnar sjálfar er hins vegar afar auðvelt að segja, nú þegar allt er yfirstaðið, að ekkert hafi gerst og því hafi allar öryggisráðstafanir í kalda stríðinu, sem hér er um rætt, í raun verið óþarfi. Það kallast að vera vitur eftir á. Það verður þannig að teljast skiljanlegt að mörgu leyti að hér hafi verið haft eftirlit með fólki sem líklegt var til að stofna til óeirða. Í bókinni kemur til dæmis fram að aðsúgur var gerður að Bjarna Benediktssyni, bæði árið 1949 og 1968. Eins voru alþingismenn í raunverulegri hættu innanhúss 30. mars 1949. Eftirlit og aðgerðir til þess að verja hagsmuni ríkisins og fulltrúa þess, og eins fulltrúa erlendra ríkja, voru því oft fullkomlega réttlætanlegar. Það má hins vegar deila um aðferðirnar.

Að sama skapi er ástæða til þess að afbyggja þá seinni tíma söguskoðun að íslenskir kommúnistar hafi einungis verið þjóðernissinnaðir málsvarar hinna efnaminnstu í þjóðfélaginu. Vissulega voru þeir það en hugmyndafræðin sem lá að baki beindist líka á stundum að því lokatakmarki að afnema lýðræðisskipulag á Íslandi og koma þess í stað upp sósíalísku flokksræði þar sem enginn flokkur starfar annar en flokkur sósíalista. Þetta orðar Einar Olgeirsson á furðuskýran hátt í grein frá 1937 sem vitnað er til í bókinni (s. 61-62).

Sé litið til umfjöllunar um baráttuaðferðir ungs fólks yst á vinstri kantinum af ’68-kynslóðinni er eins ljóst að ofbeldi og skemmdarverk var hvort tveggja talið til lögmætra aðgerða til þess að koma málstaðnum á framfæri. Það sést til dæmis á aðstoð Ragnars Stefánssonar, formanns Fylkingarinnar, við fyrirhugaða sprengingu á hermannvirkjum í Hvalfirði. Til mikillar mildi mistókst sú hernaðaraðgerð en ef að sprenging hefði orðið er ljóst mannslífum hefði getað verið stefnt í voða.

Svo má það svo sem fylgja í kjölfarið að það er hálf sorglegt fyrir allt baráttufólkið yst til vinstri á þessum árum að fá það staðfest núna eftir á hversu sagan hefur gefið nánast allri þeirra pólitísku hugmyndafræði algjöra falleinkunn. Vissulega hefur sú friðar- og lýðræðishreyfing sem upp úr þessum tíma spratt lagt jarðveginn fyrir það sem síðar hefur komið. En hins vegar er ekki eins víst að allir þeir sem sem virkir voru innan Fylkingarinnar á þessum árum vilji í dag skrifa undir þá róttæku vinstri stefnu sem boðuð var á þessum árum. Eða er einhver enn þá til í að halda því fram að líta eigi upp til Maó, eins mesta fjöldamorðingja 20. aldarinnar, Hó-Chi-Minh, Che Guevara eða annarra boðenda alræðiskerfis kommúnismans? Þeir eru sjálfsagt fáir eftir.

Guðni slær þann varnagla í frásögn sinni að eitt og annað kunni að fara framhjá manni sem fæddur er 1968 og hefur því ekki upplifað kalda stríðið á sinn eigin hátt nema sem barn og unglingur. Því síður hefur sá sem fæddur er árið 1978 (eins og sá sem þetta ritar) forsendur til þess að kveða upp úr með það hver hefur endanlega rétt eða rangt fyrir sér í einstökum álitaefnum sem upp komu iðullega á þessum árum eftir styrjöld og til falls Berlínarmúrsins.

Sjálfsagt er nefnilega sitthvað til í því sem Matthías sagði hér um árið að Kalda stríðið „hefði gert okkur öll að verri mönnum“. Alla vega kallaði hún á ákveðinn taugatitring og hugarástanda sem erfitt getur verið fyrir seinni tíma fólk að setja sig inn í, sérstaklega þegar aðeins ákveðnir afkimar þessara miklu hugmyndafræðilegu átaka eru skoðaðir.

Þó er hægt að finna ákveðna skírskotun við ástandið nú á tímum. Á seinni árum hafa æ oftar sprottið upp áætlanir stjórnvalda hér og þar um að herða eftirlit með borgurum og í því samhengi hefur einnig orðið vart við vinnubrögð sem ekki standast laganna bókstaf (t.a.m. fangelsanir Bandaríkjamanna á meintum hryðjuverkamönnum í leynifangelsum víða um heim). Eins hefur ákveðin róttækni snúið aftur sem sést á þeim fjöldamótmælum sem hafa átt sér stað í borgum víða þar sem hreyfingar sem berjast gegn neikvæðum hliðum hnattvæðingar hafa á stundum stofnað til mikilla óeirða í tengslum við baráttuna fyrir sínum málstað.

Þá má ef til vill segja að „Rússagrýlan“ hafi að vissu leyti snúið aftur sem hin óskilgreinda (eða skilgreinda) ógn – nú í formi hryðjuverkasamtaka sem tilviljanakennt herja á vestrænum slóðum sem og annars staðar.

Hugarástand ógnar er því kannski ekki alls fjarri núna heldur og þess vegna á bók Guðna fullt erindi við samtímann og af henni má sitthvað læra – það ef til vill helst að tortryggni og taugaveiklun á alla bóga er best eytt með því að fara leið laga og reglna í stað þess að herja undir niðri og plotta og stunda leynimökk.

En þrátt fyrir að líf Jóns snúist nú ekki um svaðilfarir eða einhverjar daglegar rússibanareiðir þá er nú margt þarna einkar áhugavert. Til dæmis finnst mér áhugavert að lesa um hversu mikið Jón snapaði sér pening fyrir verkefni sem hann síðan vatt sér aldrei í. Stundum lenti hann jafnvel í vandræðum þegar að fólk fór að krefja hann um það sem hann fékk borgað fyrir. Líf hans snýst annars mest um að verða sér út um sporslur og styrki hér og þar til þess að geta haldið starfi sínu í þágu þings og þjóðar áfram.

Dálítið gætir þess, eins og í fyrra bindinu, að Guðjón setji mál þannig upp að Jón hafi í raun alltaf rétt fyrir sér á endanum en þó væri ósanngjarnt að halda því beinlínis fram að Guðjón viðhaldi helgislepjunni sem mökuð hefur verið á Jón Sigurðsson allt síðan á hans dögum. Guðjón hefði hins vegar getað gert enn betur við að skafa slepjuna af Jóni en kannski það sé bara þá verðugt verkefni einhvers sagnfræðings framtíðarinnar sem sest niður og skrifar ævisögu Jóns eftir 20 ár eða 50 ár - að því gefnu að Jón verði þá enn þá relevant í íslenskri þjóðfélagsmynd. Það er alls ekkert víst og það þarf ekkert að þýða neitt slæmt.

En sem sagt, skemmtilegur og áhugaverður lestur: *** af fjórum.

Sumir sögðu um Sendiherrann, þessa nýjustu bók Braga, að hún væri hans besta. Ég er ekki frá því að ég taki næstum því undir það þó að mér þyki nú enn vænstu um Hvíldardagana. Ég fellst því á að setja hana í 2. sætið eða í mesta lagi 1.-2. sætið.

Bragi er á kunnuglegum slóðum í þessari frásögn sinni, stíllinn er samur við sig og aðalpersónan jafn ótrúlega lunkin við að koma sér í klandur með eintómum aulahætti. Sama yfirbragðið er líka hér til staðar þar sem að undirliggjandi ólga kraumar og bullar undir hinu hversdagslega yfirborði og enn og aftur tekst Braga á meistaralegan hátt að breyta ásýnd lesandans á persónur sínar þegar að minnst varir.

Borgarmyndir Reykjavíkur, Vilníus og Druskininkai eru sömuleiðis heillandi, eins og götumyndir Braga hafa verið í fyrri bókum hans.

Á heildina litið er þetta frábær saga. Maður spyr sig hvenær komi eiginlega að Braga að fá Íslensku bókmenntaverðlaunin.

Ég leyfi mér að smella ***1/2 af fjórum.

Þetta á sannarlega við um Konugsbók, nýjustu glæpasögu Arnaldar Indriðasonar. Plottið gengur út á eltingarleik íslensks námsmanns í Kaupmannahöfn um miðja síðustu öld og prófessors hans við Konungsbók, djásn íslenskra fornrita. Leikurinn berst víða um Evrópu og ef vel hefði tekist til hefði úr orðið æsileg og grípandi frásögn. Eitthvað vantar þó verulega upp á, sagan er langt frá því að halda nógu vel þó að vissulega eigi hún sína spretti. Það er alla vega eitthvað óeðlilegt við slíka frásögn að manni sé í raun nákvæmlega sama allan tímann um afdrif bæði söguhetjanna og djásnsins sem elst er við. Meira að segja þegar ekki voru nema um 60 blaðsíður voru eftir var ég alvarlega að íhuga að leggja bókina bara frá mér.

En þetta var nú kannski ekki alveg alslæmt og pælingin með plottinu er svo sem ágæt. Eitthvað hefur þó klikkað í úrvinnslunni því að framvindan er fremur stirð og sögupersónurnar flestar frekar flatar einhvern veginn.

Gef þessu samt ** af fjórum og er það ansi höfðinglegt, þykir mér.

Ég var nefnilega að klára Útgönguleiðir Steinars Braga og ég hef það á tilfinningunni að ég hafi stillt lesturinn á of mikinn hraða og helst þyrfti ég sjálfsagt að lesa bókina aftur enda ,,kallar hún á dýpri lestur" eins og voðalega flott er að segja á bókmenntafræðísku. Ég á þó sjálfsagt ekki eftir að lesa hana aftur vegna þess að ég er latur við svona ,,djúplestur" einhvern.

Get þó sagt það að Útgönguleiðir er flott safn sitúasjóna, eða atvika. Hryllingurinn og ógeðið er alltumlykjandi þannig að mælt er með því að bókin sé lesin utan matmálstíma.

Þetta er fyrsta bókin sem ég renni mér í gegnum eftir Steinar Braga. Það er skömm að því, auðvitað, og úr því verður að bæta sem fyrst. Kannski maður reyna að verða sér út um spæjarabókina hans núna í jólafríinu heima.

Margir hafa haldið því fram að Lygasaga Lindu Vilhjálmsdóttur sé undantekningin frá þessari reglu þar sem að þar segi fær rithöfundur frá eigin drykkjureynslu auk þess sem sagan hennar sé tempruð, írónísk, vel stíluð og laus við alla vorkunn eða dramatíseringar.

Ég ákvað því að láta fordóma mína fyrir alkabókmenntum ekki hindra það að renndi mér í gegnum bók Lindu.

Og satt er það að vissulega gerir Linda þetta margfalt betur heldur en gengur og gerist í þessum mjög svo leiðigjarna bókmenntaflokki. Og margt er flott og margt er mjög gott. En samt sem áður hálfleiddist mér lesturinn. Bókin er nefnilega samt sem áður enn ein játningarsaga þurrkaða alkans þar sem ekkert annað er til umræðu en alkinn sjálfur og alkóhólisminn og svæsnar sögur af gömlum fylleríum. Ég verð því að viðurkenna að ég varð fyrir hálfgerðum vonbrigðum enda fannst mér Lindu ekki takast nógu vel að hefja sig yfir hinar hefðbundnu leiðigjörnu alkasögur.

Lygasaga er því ekki nema rétt sæmileg, þegar að á heildina er litið.

Það gildir eins og oft áður að þeir sem vita minnst eru oft fljótastir að dæma. Það er lítið mál að skella fram alhæfingum en mun erfiðara hins vegar að taka afstöðu að vel ígrunduðu máli enda vita það flestir sem slíkt leggja í vana sinn að oftar leiðir ein spurning einungis til fleiri spurninga heldur en eins ákveðins svars.

Að þessu komst Jóhanna Kristjónsdóttir þegar að hún fór á stúfana, einu sinni sem oftar, um nokkur Austurlönd nær til þess að viða að sér efni um stöðu og viðhorf kvenna í nokkrum arabískum samfélögum. Afraksturinn er bókin Arabíukonur: Samfundir í fjórum löndum sem Mál og menning sendi frá sér síðla árs 2004 og endurútgaf síðan í kilju ári síðar.

Sjálfsagt eru fáir Íslendingar jafnsjóaðir af ferðum og langdvölum um menningarheim Austurlanda nær og Jóhanna en nánast má ganga svo langt að segja að þessi heimshluti hafi verið hennar annað heimili undanfarna tvo áratugina eða svo. Það er því einkar mikill fengur í því fyrir íslenska lesendur að Jóhanna skuli senda frá sér bók um þetta glóandi álitaefni samtímans sem staða kvenna í samfélögum Múslima er.

Og hver er svo niðurstaðan? Hvaða sannleik getur Jóhanna fært okkur um stöðuna? Sannleikurinn er auðvitað sá, eins og kannski mátti gera sér í hugarlund, að sannleikurinn er enginn. Vissulega má draga saman ákveðna heildarsýn af viðtölunum og umfjölluninni um þann fjölbreytta hóp kvenna sem verður á vegi Jóhönnu í löndunum fjórum sem hún ákveður að gera skil (Egyptaland, Sýrland, Óman og Jemen). Staðan er heilt á litið ekki góð, ekki á vestrænan mælikvarða í það minnsta. Áhersla á orðspor fjölskyldna, ævagamlar hefðir og valdastrúktúr karlmanna verður þannig víða til þess að viðmælendur höfundar búa ekki við það frelsi og þá hamingju sem þeim þætti æskileg.

Hins vegar er staðan eins misjöfn meðal kvennanna og þær eru margar. Raunar má segja að það sé í þessu tilviki eins og víðar á við að stéttarstaða kvennanna virðist hafa töluvert mikið að segja hvað varðar stöðu þeirra sem kvenna. Þannig eru ómenntaðar konur sem tilheyra fjölskyldum og kreðsum í fátækustu stéttum vanþróuðustu landanna sem farið er til þær sem verst standa. Menntaðar og vel settar konur í betur stæðu löndunum eru hins vegar oft í síst verri stöðu en kynsystur þeirra norður í Evrópu og að sumu leyti er staða þeirra jafnvel sterkari. Aðstæður kvenna eru því fremur bundnar við þjóðfélagsstöðu og þjóðfélagsviðhorf en trúarbrögðin og sömuleiðis fer viðhorf til jafnréttismála nokkuð eftir menntun og stéttarstöðu.

Þar með er komin upp kunnugleg mynd frá Vesturlöndum. Skilningur á kvenfrelsissjónarmiðum og menntunar- og velferðarstig virðist haldast nokkurn veginn í hendur. Og svo það sé ítrekað aftur, þá virðast trúarbrögð koma því fremur lítið við.

Bókin er skemmtileg aflestrar. Það gustar af Jóhönnu í þessari bók. Ekki ætla ég að segja hvað er til dæmis miklu skemmtilegra að lesa frásagnir Jóhönnu þar sem að lífsreynslan litar hverja síðu í stað þess að lesa til dæmis höfunda á borð við Åsne Seierstad sem skortir einhvern veginn allan höfuðstól á bak við það sem þeir eru að skrifa vegna þess að skilningurinn á lífinu er enn þá svo lítill og tök þeirra á fólki enn þá svo fálmkennd. Auk þess skortir þann húmor og þá sjálfsíróníu sem nauðsynleg er. Af slíku er hins vegar blessunarlega nóg hjá Jóhönnu enda ekki við öðru að búast.

Nálgun Jóhönnu er líka vel til fundin. Hún leyfir sér hiklaust að spyrja konurnar hreint út sömu naívu spurninganna og leita á hugi okkar sem minna þekkjum til en hún. Spurninga eins og hvort blæjan sé kúgunartæki og hvort þær sjálfar lifi í kúguðum heimi. Hún veit að stundum hættir hún á að móðga viðmælendurna en Jóhanna hefur slíka nærveru og er slíkur mannþekkjari að konurnar fyrirgefa allar fljótt barnalegu spurningarnar þegar að þær skynja þá virðingu og nærgætni sem undir býr hjá Jóhönnu gagnvart þeim menningarheimi sem hún er að kljást við að skilja, kannski fyrir hönd lesenda bókar sinnar.

Fyrir þetta ber að þakka Jóhönnu Kristjónsdóttur. Niðurstaðan er bók sem varpar ljósi á fjölbreytileikann en freistast sem betur fer ekki til að leita einhverra niðurstaðna eða lokasvara nema bara þeirra að hlutirnir eru gerólíkir í hverju tilviki fyrir sig. Það er lærdómsrík lexía nú á tímum alhæfinga og fordóma í garð margslungins veruleika samfélaga Austurlanda nær.

Afraksturinn er Brooklyn Follies. Einhver útgefenda Austers reyndi að auglýsa bókina með því að segja: ,,Auster goes Woody Allen" og mér finnst það bara nokkuð vel til fundið. Brooklyn Follies minnir nefnilega ekki lítið á glettnar New York-sögur Allens þegar að hann var upp á sitt besta. Svona virkilega vel skrifaðar fíl-gúdd-sögur.

Sagan segir frá Nathan sem er kominn á ,,early retirement" eins og það heitir á ensku. Hann er í byrjun mjög í stíl aðalsöguhetja margra bóka Austers; einfari sem á nógan pening til þess að hafa efni á því að gera ekkert annað en að loka sig af frá umheiminum og sinna sínu grúski. Hann er búinn að fá leið á lífinu og sest að í Brooklyn til þess að fá að hrörna þar í friði, fýldur og kaldhæðinn.

Hann rekst síðan af tilviljun á Tom, systurson sinn á förnum vegi. Systursonurinn hefur lent á hálfgerðu blindskeri í lífinu eftir að hafa verið vel á veg kominn með sinn akademíska feril. Nú er hann hins vegar farinn að keyra leigubíl í New York og síðan í framhaldinu standa vaktina í bókabúð. Þeir taka að bralla ýmislegt saman og í lið þeirra bætist síðan systurdóttir Toms, hin ellefu ára gamla Lucy.

Sumir eru viðkvæmir fyrir því að atburðarás sagna sé rakin of nákvæmlega áður en þeir lesa hana sjálfir og því skal hér staðar numið í frásögn plottsins. Þó skal því bætt við að, og það verður þá bara að hafa það að ég upplýsi það, að allt endar í miklum blóma og veröldin brosir við Nathan á síðustu blaðsíðu bókarinnar - að morgni fagurs haustdags í New York: 11. september 2001. Ekki þarf hálærðan bókmenntafræðing til að sjá hvaða andstæður Auster er þar að draga fram: Lífið var gott þangað til þarna um miðbik morguns hins örlagaríka 11. september en eftir það fór allt til fjandans og sú staða ríkir enn óbreytt á ritunartíma þessarar bókar (útg. 2005).

Bush fær sínar sneiðar í bókinni. Allar vitibornar persónur bókarinnar standa með Al Gore (eða jafnvel Ralph Nader) í forsetakosningunum haustið 2000 en fulltrúi síkópatanna hans Bush er frelsaður öfgakristinn suðurríkjahillíbillí sem læsir systur Toms inni mánuðum saman á heimili þeirra vegna þess hversu illa gengur að fá hana til þess að gerast leiðitöm stjörnuklikkuðum sértrúarsöfnuði sem að frelsinginn tilheyrir.

Hér er því um rammpólitíska bók að ræða og drungalegur botnstraumurinn undir ljúfri kómedíunni er þungur og kraftmikill. Hæglega má setja hana í flokk með svokölluðum eftir-11. september-bókum (post-9/11 literature) en fleiri bækur mætti gjarnan bætast í þann flokk enda er fáar raddir mikilvægari á slíkum umbrotatímum sem nú ríkja í heiminum en raddir rithöfunda sem geta, þegar vel tekst til, hrist ærlega upp í lesendum sínum með úthugsuðum sjónarhornum og vel orðuðum nálgunum.

Brooklyn Follies fer hiklaust í hæsta klassa meðal bóka Austers (af þeim fáu sem ég hef lesið raunar). Vonandi gefa bandarísk stjórnmál Auster síðan tækifæri til þess að skrifa tragedíu næst. Það bendir nú reyndar fátt til þess í augnablikinu.

Sagan skýrir frá þessum sérstæða en þó einhvern veginn svo kunnuglega manni, Eyvindi Jónssyni Stormi sem lætur digurbarkalega um alla hluti en sjaldan ef þá nokkurn tíma stendur nokkuð á bak við orð hans. Týpan er, eins og ég segi, eiginlega alveg óhugnanlega kunnugleg: Allt það klandur og klúður sem Stormur kemur sér ævinlega í er alltaf einhvers konar alheimssamsæri hálfvita þessa heims að kenna en aldrei honum sjálfum. Hann drekkur of mikinn bjór, vinnur aldrei handtak en lætur konuna sína þess í stað sjá fyrir honum og heimilinu og það eina sem hann er góður í er að spila á kerfið til þess að að fá meiri bætur fyrir hitt og þetta.

Þrátt fyrir þetta er hann ætíð sárhneykslaður yfir því hvað allir hinir nenna lítið að leggja á sig, hristir hausinn yfir fíflum sem komið hafa honum í tóm vandræði (vandræði sem hann einn, og enginn annar, ber fulla ábyrgð á) og stundar illt umtal um allt og alla, sérstaklega þá sem gefist hafa upp á samskiptum sínum við hann.

Og að sjálfsögðu flytur þessi maður til Danmerkur til þess að sníkja meira þar. Já, eins gott að maður passi sig sjálfur á því að koma sér heim áður en maður breytist í eitt stykki Storm!

Bókin er sett upp þannig að persónurnar fá sína kafla á víxl þar sem þær segja frá sinni hlið atburða og þær persónur sem þar tala eru oft ekki síður kostulegar en aðalpersónan Stormur.

Það rifjast upp fyrir manni við lestur þessarar bókar hversu mikill meistari Einar Kárason er í því að draga upp kómískar en þó einhvern veginn svo dæmigerðar persónulýsingar á týpum sem allir þekkja. Það er að minnsta kosti einn í hverri stórfjölskyldu eða vinakreðsu eins og Stormur og það sama á við um hina karakterana. Sannast þar hið fornkveðna að karakterarnir hans Einars eru: ,,funny because its true", svo vitnað sé í sjálfan Hómer (Simpson sko!).

Allt lofið og prísið á bókarkápunni er því barasta dagsatt: Stormur er nefnilega sannarlega fyndnasta og gleðilegasta bók sem ég hef lengi lesið.

Fyrst í röð slíkra bóka er Sólskinshestur, nýjasta skáldsaga Steinunnar Sigurðardóttur. Edda var svo rausnarleg að bjóða gestum heimasíðu sinnar að hlaða upplestrinum ókeypis niður í tilefni þessara tímamóta. Ég greip vitanlega tækifærið.

Ég hef aldrei lagt mig neitt sérstaklega eftir bókum Steinunnar. Fannst reyndar Tímaþjófurinn nokkuð góð bók þegar að ég las hana á sínum tíma en síðan hef ég lesið annað og reynt við enn annað en einhvern veginn ekki þá átt samleið með Steinunni.

Segja má það sama um Sólskinshest. Hún er að mörgu leyti afar vel skrifuð og sérstaklega finnst mér mikils verðar Reykjavíkurlýsingar bókarinnar. En samt náðu persónurnar ekki fullkomlega til mín en líklega er það bara vegna þess að ég hef einhvern veginn sjaldan getað samsamað mig þeim tóni sem einkennir bækur Steinunnar.

Þannig að þetta var að mörgu leyti ágætt en kannski bara ekki alveg fyrir minn snúð.

Ekki er hægt að láta hjá líða að minnast í lokin á tæknilegri hlið þessarar MP3-bókar en sú hlið fær algjöra falleinkunn. Vissulega ber að fagna því framtaki Eddu að gefa Sólskinshest út á þessu formi og ryðja þannig brautina. Hins vegar hefði maður haldið að við svona frumkvöðlaverk yrði vandað til verka og að engir hnökrar væru á upptökunni. Því fer hins vegar fjarri. Tæknilega hliðin einkennist nefnilega af einstöku metnaðarleysi og slóðaskap. Hljóðgæðin sjálf eru til dæmis af síðustu sort, eins og hljóðritað sé á gamalt segulbandstæki.

Verst er hins vegar að fulltrúar Eddu virðast ekki hafa ómakað sig við að fara yfir upptökuna áður en hún var sett út á vefinn því að víða í upptökunni má finna dæmi um að Steinunn mismæli sig eða ræski sig og geri síðan stutta pásu og byrji síðan aðeins fyrr í textanum sem hún var búin að lesa. Slíkar aðferðir þekkja allir rithöfundar sem lesið hafa upp á band og vita að þá má treysta á að tæknifólk muni klippa misfelluna úr svo út verði samfelldur lestur. Eddufólk virðist hins vegar ekki hafa hirt um að sinna þessu og þess í stað sent út í loftið óunnið eintak að upplestrinum.

Þetta slær mjög á annars gott framtak Eddu sem vonandi sýnir meiri metnað þegar að útgáfu næstu MP3-bókar kemur hjá útgáfunni

Vart þarf að kynna athafnamanninn Jón Ólafsson fyrir Íslendingum. Eitthvað varð til þess að ég var spenntur fyrir að kynna mér sögu hans og sérstaklega lék mér forvitni á því hvernig establisseraður skáldsagnahöfundur eins og Einar Kárason myndi taka á því verkefni að skrifa ævisögu kappans. Ég var jafnvel að vona að Einar hefði haft hugmyndaflug og skáldgáfu til þess að taka ævisagnaformið nýjum tökum og gæða sögu Jóns stíl og ferskleika hvað textann varðaði. Óhætt er að segja að hvað það varðar þá valdi verk Einars miklum vonbrigðum: skáldsagnahöfundinn færa er hvergi að sjá en þess í stað lækkar Einar sig um tign og gerist óbreyttur skrásetjari.

Yfirbragðið allt er gamaldags og lyktar af sama leiðinda-karlagrobbinu og gert hefur margar íslenskar ævisögur fortíðarinnar að óbærilegum lestri enda virðist tilgangurinn í slíkum sögum vera sá einn að segja fyndnar og skemmtilegar frægðarsögur af söguefninu. Tilgangurinn er þá sá að sýna fram á hversu vel viðkomandi er búinn þeim séríslensku kostum að vera aldrei með neitt helvítis kjaftæði, vinna myrkranna á milli þangað til að maður fær blæðandi magasár og vera útsmoginn og sýna hörku. Gamaldags karlmennska er dýrkuð til skýjanna og engar athugasemdir gerðir við það til dæmis að viðkomandi gefur sér engan tíma til þess að sinna fjölskyldu sinni vegna þess að honum finnst svo gaman í vinnunni.

Sérstaklega lyktar bókin af þessu framan af þar sem reynt er að gera mikið úr nauðaómerkilegri æsku og ungdómsárum Jóns Ólafssonar - ja, lífi sem alla vega er ekkert merkilegra en líf hvers annars ungs Íslendings. Þennan part bókarinnar hefði mátt stytta úr þeim sirka 200-250 blaðsíðum sem hann er niður í 40-50 síður. Raunar á það við um alla bókina að hún hefði haft gott af röskum ritstjóra sem hefði skorið hismið frá kjarnanum, sleppt öllum tilgangslausum frægðarsögum af Jóni sem skotið er inn í bara til að sýna hversu óborganlegur karakter hann Jón Ólafsson er. Öllu hefði vel mátt koma til skila á tæpum 300 blaðsíðum.

Þó er ekki svo að skilja að bókin sé alslæm, langt í frá. Það fer nefnilega að verða meira og meira varið í bókina eftir því sem líður á hana og helgast það af því að þá síaukast umsvif Jóns og þá er athyglisverðast að lesa um alla þá blóðugu baráttu sem á sér stað bak við tjöldin og um þau miklu völd sem í húfi eru í íslensku viðskiptalífi. Menn (þetta er heimur karlmanna!) svíkja bestu vini sína til þess að græða pening og stjórnmálamenn og -flokkar (mest megnis Sjálfstæðisflokkurinn) skiptir sér óhikað af. Mikil orka fer í það meðal valdamanna Sjálfstæðisflokksins að leggja hindranir í götu Jóns en þar á bæ er litið á hann sem óæskilega boðflennu inn í hið þegjandi samkomulag viðskiptalífsins og stjórnmálalífs á hægri kantinum að allt viðskiptalífið eigi að vera þægur þjónn Sjálfstæðisflokksins í einu og öllu.

Lýsingarnar á þessu valdabrölti öllu bak við tjöldin er vafalaust langskemmtilegasti partur þessarar bókar og varð þess meira að segja valdandi að ég, sem ekki hef snefil af áhuga eða viti á viðskiptalífinu, heillaðist nokkuð af þessu ferli öllu.

Einar Kárason og fleiri lýstu því yfir við útkomu þessarar bókar að bókin væri algjörlega óháð og hlutlaus lýsing sem hvorki hygldi né smæði Jón Ólafsson frekar en aðra. Þetta stemmir þó ekki við lestur bókarinnar. Einar ræðir vissulega um öll mál við flesta þá sem við hann vildu ræða, bæði andstæðinga og samherja Jóns, en niðurstaðan í hverju máli er ætíð Jóni í hag hjá Einari og yfir öllu ríkir hetjublær Jóns sem er í augum Einars bara mjög góður kall þegar allt kemur til alls og allt annað byggir bara á misskilningi og einhverri öfund.

En þrátt fyrir ýmsa annmarka þá var þetta um margt fróðlegur lestur, einkum þegar líða tók á bókina og hún fór að segja sögu sem snerist um fleira en bara Jón sjálfan og hversu afbragðs skemmtilegur og merkilegur maður hann nú virðist vera í alla staði - ef marka má lesturinn.

Nú eru rökin hins vegar komin fram og efasemdum mínum hefur verið varpað út í buskann. Ég er búinn að taka skýlausa afstöðu. Ég er á móti! Ástæðan: lestur á Draumalandi Andra Snæs Magnasonar.

Það þarf nú kannski ekki að tíunda mikið innihald bókar Andra Snæs eða þann málstað sem bókin stendur fyrir. Hann hefur oftlega verið kynntur fyrir Íslendingum í fjölmiðlum, á fjöldamörgum fyrirlestrum sem Andri Snær hefur haldið í kjölfar útkomunnar og svo eru auðvitað 6000 manns búin að kaupa bókina þegar að ég vissi síðast og þá kannski 10-15.000 búin að lesa ef maður gerist nú svolítið djarfur og ímyndar sér að fleiri en einn lesi hvert keypt eintak. Og fyrir þá sem ekki vita um hvað bókin er þá segi ég: Lesið hana bara!

Með Draumalandinu opinberar Andri Snær á snilldarlegan hátt þá fádæma vitleysu sem íslenskur áliðnaður er. Áliðnaðurinn rústar landinu á einstaklega gróteskan hátt og setur efnahagslífið á hvolf en skapar samt nánast enga vinnu (ég þarf því ekki lengur að burðast með þau mótrök fyrir hönd Austfirðinga) í hlutfalli við það. Hefur í það minnsta engin áhrif á atvinnuástandið í heild. Hana er ekki hægt að réttlæta með því göfuga verkefni að Ísland sé að leggja fram lífsnauðsynlegar byrgðar af áli fyrir heimsbyggðina vegna þess að þegar er alla þörf heimsins fyrir ál að finna ónýtta á ruslahaugum víðs vegar um veröldina. Endurvinnsla á málminum væri því nærri lagi.

Eftir stendur því algjörlega ástæðulaus og óafturkræf eyðilegging á landinu. Hún skapar engin störf svo um muni, hún snýr ekki við byggðaþróun og hún sér heimsbyggðinni ekki fyrir lífsnauðsynlegum álbyrgðum. Eftir stendur því það hugtak sem stundum er notað yfir ástæðulausa eyðileggingu; nefnilega vandalismi.

Andri Snær hefur undirbyggt málflutning sinn með traustum stoðum. Hann er vel var við þá gagnrýni virkjanasinna að benda á úrræðaleysi andstæðinganna þegar að þeir segja ,,eitthvað annað bara" þegar þeir eru spurðir hvað eigi þá að finna fyrir fólkið að gera. Andri Snær sýnir nefnilega auðveldlega fram á að virkjanavandalisminn er nefnilega í rauninni hið eina og sanna ,,eitthvað annað" sem stjórnvöld hafa gripið til í skammsýni sinni og tröllslegri fortíðarsýn í stað þess að virkja fólk til mennta, frumkvöðlastarfs og framkvæmdahyggju.

Nú er það svo að dæmin um stórgróða af íslensku hugviti eru ekki bara úr lausu lofti gripin. Allir þekkja hina svokölluðu íslensku útrás fjármálafólks sem framsóknarmenn allra flokka hefðu sjálfsagt blásið af áður en hún gerðist sem skýjaborgir sem ekkert ættu skylt við íslenskan raunveruleika. Þrátt fyrir að við séum í fremsta flokki yfir þjóðir í velsæld, tæknivæðingu og öðru því sem gott telst þá er framsóknareðlið enn ríkt í íslenskum stjórnmálamönnum: þessi durgslega og heimóttarlega sýn á eigin getu sem byggist á þeirri fáránlegu minnimáttarkennd að ein menntaðasta og framþróaðasta þjóð heimsins geti ein - og ólíkt öðrum þjóðum á svipuðum stalli - bara alls ekki byggt velsæld sína á menntun sinni og hugviti.

Þess í stað sé nauðsynlegt að fara sömu leiðir og vanþróuðustu þjóðir heims sem enn eiga almennilega eftir að iðnvæðast og fara að stunda þungaiðnað með ódýru vinnuafli! Árið 2006! Hjá menntaðri og vel stæðri þjóð!

Andir Snær murkar svoleiðis lífið úr rökum virkjanasinna að líkist helst rothöggi í fyrstu lotu í boxbardaga. Virkjanasinnar eru skildir eftir orðlausir, rökin er sölluð niður. Enda hefur þögn bæði stjórnvalda, Landsvirkjunar og virkjanasinna í kjölfar útkomu bókarinnar verið æpandi og manni dettur helst í hug að þeim hafi dottið í hug það sem í raun kannski er best fyrir þá að gera í stöðunni: Þegja bókina einfaldlega í hel og vona að hún týnist í umræðunni.

En Draumalandið mun ekki týnast. Það hefur þegar unnið sitt góða og þarfa verk. Það hefur snúið villuráfandi sauðum eins og mér til staðfastrar sannfæringar eftir afvegaleiðingu þjóðrembumótmælanna, ofleiknu gjörninganna og tilgerðarlegu ljóðaupplestranna.

Draumalandið er bók sem manni ber hreinlega þjóðfélagsleg skylda til þess að setja ekki upp í hillu að loknum lestri heldur á maður að láta hana ganga í trúboði gegn framóknarmennskunni afturhaldssömu þangað til að allir eru búnir að lesa.

Andri Snær á skilið sín Nóbelsverðlaun í bókmenntum, hagfræði, stærðfræði og öllu hinu líka fyrir þessa lífsnauðsynlegu sjálfshjálparbók fyrir hræddu þjóðina.

Skyldulesning!

Reykjavík - vaxtarbroddur er skipulagssaga Reykjavíkurborgar - sú eina sem út hefur komið, að því er ég best veit. Bókin kom út 1986 en hefur farið furðu lágt síðan miðað við hversu merkileg hún er í raun og fyrir það hversu fagleg sjónarmið koma fram í henni sem jafnframt eru óþreytandi að benda á allt það endemisklúður sem skipulag Reykjavíkur er frá upphafi til enda. Segja má að bókin sé eitt alls herjar diss á reykvísk yfirvöld á 20. öld þar sem borgaryfirvöld (sjálfstæðismenn utan fjögurra ára) hafa nánast alltaf tekið kolrangar ákvarðanir.
Helst deilir Trausti á dreifðu byggðina upp um holt og hóla í stað þéttrar borgarbyggðar sem ollu því - og valda enn - að kostnaður við samgöngur, lagnakerfi og annað slíkt verður skýjum ofar því sem hann hefði orðið ef eðlilega hefði verið staðið að málum. Þá er óminnst á það borgarsamfélag sem forgörðum fer vegna þessa sveitaskipulags þar sem hver og einn borgarbúi fær sitt óðal með túni í kring.

Trausti birtir líka allar þær tillögur að útliti borgarinnar hér og þar sem uppi voru á sínum tíma. Framan af öld eru þær oft stórbrotnar og góðar en þegar líður á öldina verða þær skelfilegri og skelfilegri. Hryllilegastar eru þær á sjöunda áratugnum þegar að tillögur um niðurrif alls grjótaþorpsins fyrir steinstepykumbalda í anda Morgunblaðshallarinnar þóttu bara alls ekki svo galnar og ekki heldur niðurrif allrar Torfunnar að Stjórnarráðinu og jafnvel gamla MR meðtöldum!

Sumar borgir eins og Stokkhólmur, hleyptu þessari skelfilegu stefnu í framkvæmd og niðurstaðan í dag er eitt skelfilegasta umhverfishryðjuverk sem sést hefur í borgarlandslagi: Sergels torg og umhverfið í kringum það. Til allrar hamingju gekk þetta ekki eftir í Reykjavík og því ber ekki að þakka hyggnum borgaryfirvöldum heldur hópi ungs fólks á áttunda áratugnum sem stóð vörð um gömlu húsin.

Reykjavík - vaxtarbroddur er bók sem alls ekki á skilið að falla í gleymsku. Ég hvet allt fólk sem áhuga hefur á bættri borgarmenningu (já, eða tilkomu borgarmenningar yfirhöfuð) í Reykjavík til þess að ná sér í þessa bók á næsta bókasafni því að hún er varla fáanleg nema kannski þá á fornbókasölum.

Einnig væri ástæða til að hvetja Tryggva til þess að setjast aftur niður nú tuttugu árum síðar og gefa stúdíur sínar út aftur í endurskoðaðri útgáfu þar sem síðustu tuttugu ár eru líka tekin með í reikninginn.