Belangrijke thema's uit hun shows zijn:

• het moderne, door technologie en wetenschap beheerste, leven
• informatieverwerking en information-overload
• onschuld en beïnvloeding
• groepsdruk en buitenstaander zijn
• zelfverwerkelijking en idolaterie

De zwijgzame blauwe mannetjes deden mij in eerste instantie denken aan `the matrix', ze zien er uit en gedragen zich als een blauwe versie van pas uit het systeem bevrijdde mensen, die op een naïeve onzekere manier de voor hen onbekende wereld om zich heen proberen te begrijpen, alsof ze van een andere planeet komen. Later viel het me op dat ze zich juist in snel tempo aanpassen en zich de manieren van doen van de wereld om hen heen eigen proberen te maken. Ze transformeren gaandeweg van blauwe onbeschreven bladen tot volgzame consumenten, laten zich verleiden door het succes en worden uiteindelijk gevangenen van hetzelfde systeem wat ze eerst zo vreemd vonden. De popcultuur speelt in dat alles een grote (vormende) rol.

Ik zie in de blauwe mannetjes onze kinderen en tieners die aanvankelijk op een onschuldige manier de normgevende gedragspatronen nadoen, totdat ze uiteindelijke helemaal opgaan in het moderne systeem van controle en uitbuiting en daarin hun eigen identiteit verliezen. Dat stemt wel tot nadenken, hoewel ik me afvraag of de gemiddelde bezoeker van de shows zich dat ook afvraagt…

Ich habe ein außerdiche Stoff in meinem Blut...

Gisteravond ben ik heel even nostalgisch gaan doen bij Spinvis. Hij was onderdeel van het Flachlandfestival dat hier nu plaatsvindt. Compleet met bitterballen, muntdrop en stroopwafels voelde ik me weer heel eventjes een echte 'flacklander'. Ook ben ik heel blij met mijn oranje fietszadelbedekker, waarvan ik hoop dat deze het even volhoudt zonder gestolen te worden. Mijn fiets is namelijk heilig hier en ik merk dat ik zeker een stapje voor ben op de Duisters ivm fietsen. Veel Duitsers hebben namelijk nog nooit van 'achteropzitten' of 'doorfietsen' gehoord en vinden mij daarom erg stoer natuurlijk.

Verdere voordelen van een kaaskop zijn in Berlijn: Ik raak nooit mensen kwijt in een club, met een gemiddelde lengte van 160 (de meisjes dan) is het erg makkelijk om overzicht te houden. Als een NLer duits probeert te spreken klinkt ons accent in de oren van Berlijners erg schattig en is dus een goede manier om korting te krijgen op de markt/geen boete te krijgen in de U-bahn/extra veel curry op je bradwurst krijgen etc..Wunderbar! Of Woenderbaar! Ook is Amsterdam erg beroemd hier en wekt veel interesse. Ik vertellen over de mooie grachten, de architectuur, de tolerantie en gastvrijheid; willen ze alleen maar weten hoe het is om dagelijks drugs te gebruiken. Want dat doen we natuurlijk altijd in Amsterdam. Toch vreemd dat de NLders zo'n goede reputatie hebben in Berlijn, andersom is het toch vaak anders. Voor ons zijn duitsers vooral kuilengravers op het strand...

Maar, omdat mijn accent/lengte/hoofd het toch een beetje moeilijk maken om goed mee te komen met de duitsers, heb ik besloten om me een beetje aan te passen. Deze week onderga ik mn eerste transformatie op weg om een Berlijnse te worden..  Jaja, van blond/rood naar bruin.

 De film volgt het doen en niet laten van een poppy in London. Mike leigh blijft je gedurende gans de film overtuigen dat Pauline bestaat. Even bestond ze, al was het met haar hakken over de sloot. Enjoy it beste stamgast of toevallige bezoeker van de boulevard pers.

En omdat den boulevard gesloten is volgde een après op het terras van bar oscar in Kortrijk. In de kilte van een nazomeravond. Leuke afsluiter trouwens...

Bootje varen in hartje London lijkt mij plots een weekendje waard.  Mijn valies is klaar, tot binnenkort.

Groepstentoonstelling met Andreas Koch, Simon Menner, Veronika Witte, Elmar Haardt, Petra Karadimas, Wil van Iersel, Mirko Zander, Richard Schütz, Bernd Kleinheisterkamp, Juliane Duda en Marc Räder

• berg19 raum für fotografie
• Bergstrasse 19
• Berlin
• www.berg19.de
• 6. September bis 11. Oktober 2008
• Eröffnung: 5. September 2008, 19 – 22Uhr
• Öffnungszeiten: Mi – Sa, 13 – 18Uhr
• Meer info: selbstausloser

Leuk voor de Berlijn-kenners onder ons, maar zeker ook een aanrader voor degenen die nog niet eerder in de stad waren; de foto's zijn namelijk prachtig!

Ga naar: Guess where Berlin.

"Ik ben een Nederlandse Berlijner, of een Berlijnse Nederlander," lacht de 48-jarige Uwe Hübner. In vier maanden bouwde hij met hulp van vrienden de voormalige winkel om tot de perfecte cafetaria.

Opbloeien
"Er zit veel bloed, zweet en tranen in deze zaak. Ik heb alles zelf gedaan. Van de toonbank tot de afzuiginstallatie op het dak. Het is hard werken en natuurlijk heb je stress. Maar het is goede stress; ik bloei hier helemaal van op."

Uwe groeide als pleegkind op in Nederland, vlakbij Utrecht. Hij leerde daar zijn vrouw kennen en woont nu al weer 25 jaar in Berlijn.

"Ik heb lange tijd een goede baan gehad bij een afvalverwerkingsbedrijf in Duitsland. Toen mijn moeder op sterven lag, deden ze ineens moeilijk. Dan houdt het op. En als je als veertigjarige werkloos wordt, vind je niet zo maar een nieuwe baan." Zeven jaar zat Uwe zonder werk. Hij besloot zijn lot in eigen hand te nemen en zijn plannen voor een Nederlandse snackbar in Berlijn te verwezenlijken.

Missie
"Ik wilde iets unieks. Iets wat nog niemand kende. Dat heeft zeker ook te maken met mijn perfectionisme. Ik wil me onderscheiden van de rest. Duitsers kennen Nederland vooral van het voetballen en de sleurhut. Dit land heeft ook nauwelijks een snackcultuur. Oké, je hebt de curry- en bratwurst, maar daar houdt het mee op." Uwe ziet het dan ook als zijn missie om de Berlijners kennis te laten maken met de Nederlandse snackcultuur.

Erdnußbutter?
De Holländische kroketten en frikandellen kennen de Berlijners dus niet, hoe wordt De Molen dan ontvangen?

"De meeste Berlijners namen alleen een patatje als ze hier voor het eerst komen. En bij satésaus denken de meesten aan Erdnussbutter, maar als ik ze ze laat proeven, lopen ze er mee weg!"

Uwe brengt de onbekende Hollandse snacks aan de man. Je moet echt kunnen verkopen vindt hij: "Ik laat ze een keer een bitterballetje proeven, of wat andere snacks."

"Dan merk je dat ze vaker komen en later ook de kroketten, een kaassoufflé of een frietje met picallily proberen."

Lekkerder dan de Mac
In de twee maanden dat De Molen open is, bakte Uwe al meer dan duizend kilo patatten. Hij richt zich voornamelijk op jongeren tussen de twintig en veertig jaar.

"De tieners gaan vooral naar MacDonalds. Laatst kwam er een vader met zijn zoontje hier eten en het kind vond de frietjes wel tien keer lekkerder dan bij de Mac. Mijn frieten zijn dan ook vers. Want ik wil alleen kwaliteit."

Sateetje met atjar
Maar wat is eigenlijk de lievelingssnack van Uwe zelf? "Dat is toch een sateetje. Met een beetje atjar tjampoer. En natuurlijk een patatje!" En Uwe heeft ambities. Over een aantal jaren hoopt hij drie tenten te hebben. Want De Molen kan er ook best in Hamburg zijn.

Meer informatie
Je vindt Snackbar De Molen aan de Neue Bahnhof Straße 26a in Friedrichshain. Vlakbij station Ostkreuz. Meer informatie: www.demolen.de. Vanaf volgende week is ook kibbeling verkrijgbaar bij De Molen.

Anne ik wandelden al eerder door de Boxhagener Kiez in Friedrichshain. Nu staan het Samariterviertel en omgeving op het programma.

Met speciale aandacht voor twee kerken. De Evangelische Offenbarungskirhce en de Samariter Kirche.

Tijdens en na de oorlog en ook onder het SED-regime, volgens Anne ruimtes van bescherming en oppositie.

Eerst neemt Frau Schütze me mee naar Cassiopeia aan de Revaler Straße. Op dit voormalige terrein van de spoorwegen vind je nu onder meer een indoor skate-baan, een club, biergarten en café. De Schutzturm, tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikt door spoorwegpersoneel, is omgetoverd tot klimmuur.

Frau Schütze vraagt zich af hoe lang deze plek nog kan blijven bestaan. Want ook in Friedrichshain worden steeds meer oude panden opgekocht door projectontwikkelaars om er vervolgens dure woningen neer te zetten.

Die Gegend ist tot
"Jammer," verzucht Schütze: "Deze ruimte is zo belangrijk voor jongeren. Hier kunnen ze doen wat ze willen, zonder dat anderen er last van hebben. En initiatieven als deze zijn zo kenmerkend voor Berlijn. Het trekt veel mensen naar Berlijn. In mijn buurt hoor ik talen van over de hele wereld. Zo veel jonge mensen, zo veel leven. Neem het gebied bij de Spree waar voorheen Osram zat, destijds een van de grootste werkgevers, maar nu woont er niemand. Die ganze Gegend ist tot."

We verlaten het enorme Cassiopeia-terrein en wandelen verder naar de Modersohnbrucke. De plek waar verliefde stelletjes 's avonds naar de zonsondergang kijken. Want die schijnt hier het mooist te zijn. Hier en daar zien we posters die demonstraties tegen nazi's aankondigen.

Binnenskamers
Ook Frau Schütze demonstreert wel eens mee. Extreem rechts komt op in Berlijn constateert ze en dat baart haar zorgen. "Tegen openlijke uitingen kun je wat doen, maar wat zich binnenskamers afspeelt is moeilijker te bestrijden."

Uiteindelijk belanden we bij de Evangelische Offenbarungskirche aan de Simplon Straße. Deze kerk werd, net als vele andere Berlijnse kerken, volledig vernietigd tijdens de laatste oorlogsjaren. De huidige kerk werd na de oorlog opnieuw opgebouwd als Notkirckhe door de architect Otto Bartning.

Verwoesting in hoofden en harten
Bij de bouw van Notkirchen had Bartning de verwoesting van het nationaal socialisme voor ogen. De verwoesting die was aangericht in de hoofden en harten van mensen. Mensen leefden in een wereld van puin, zonder thuis, zonder oriëntatie. Bartning wilde dat de kerk bescherming zou bieden, waar mensen weer tot God konden komen. Maar ook een plek van nieuwe kracht.

In ongeveer een maand herbouwden de pariochianen de Evangelische Offenbarungskirche. Met puin van platgebombardeerde gebouwen en Scandinavisch hout. Eind september 1949 werd de kerk ingewijd en is tot op heden in gebruik.

Kerkenstrijd
Ook de Samariter Kirche (eind negentiende eeuw) aan de Samariter Straße liep flinke schade op tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de jaren dertig en gedurende de oorlog was deze kerk het toneel van de kerkenstrijd tussen de nationaal gezinde 'Duitse christenen' en de 'Bekennenden Kirche'. Een oppositiebeweging die zich keerde tegen het nationaal socialisme.

Pastoor Wilhelm Harnisch had daarin een grote rol. Hij weigerde zijn kerk over te leveren aan de nazi's en kerkgangers verraden hem. Harnisch werd meerdere malen opgepakt en verhoord door de Gestapo en belandde in een concentratiekamp.

Noodkerkhof
Na zijn vrijlating bleef hij actief in de Samaritergemeente. Tegen het einde van de oorlog haalde hij, samen met andere pariochianen, de doden van de straten. Om ziekten te voorkomen werden honderden lijken zonder kist begraven op het noodkerkhof achter de kerk. Harnisch stierf in 1960.

DDR-oppositie
Begin jaren '80 was Rainer Eppelmann pastoor van de Samariter Kirche. Eppelmann, zoon van een SS'er, weigerde dienst in jaren '60 en belandde in de gevangenis.

Na een studie theologie begon hij zijn loopbaan in de Samariter Kirche. Onder zijn leiding werd de kerk een centrum van de onafhankelijke vredesbeweging en oppositie tegen het SED-regime. Er was ruimte voor seminars, kunstenaars en ook bands traden er op. Jongeren uit de hele DDR kwamen daarvoor naar de kerk.

Na de eerste 'vrije verkiezingen' in de DDR (1990) werd Eppelmann de eerste en enige Oost-Duitse minister voor ontwapening en vrede. Na de val van de Muur nam hij zitting in de Bondsdag en was voorzitter van de parlementaire enquête-commissie over de SED-dictatuur.

Pijnlijk en confronterend
Frau Schütze zelf vindt het moeilijk om te praten over haar leven in de DDR. Ze was lid van de SED, maar werkte nooit voor de Stasi, dat wil ze nog wel kwijt. Mijn lerares van de taalschool herkent dit: "Voor ons jongeren was het anders. Maar voor ouderen die alles bewust hebben meegemaakt, is het soms te pijnlijk en confronterend om herinneringen op te halen. Ze zijn ook bang dat mensen uit het Westen hen niet begrijpen: want hoe heb je kunnen leven en werken onder zo'n regime?"

Lees ook: 'Herinnering aan voorbije tijden'.

Bahnhof Zoo, destijds het West-Berlijnse station voor internationale treinen, is al lang niet meer het toneel van de drugsscene. Tegenwoordig speelt het zich voornamelijk af rondom station Kottbusser Tor in Kreuzberg. Christiane is door reporters gesignaleerd bij 'Kotti', ook wel 'Berlins Supermarkt der Drogen' genoemd.

Onguur sujet
In juli en augustus doken de eerste berichten op over Christianes terugval. Geen toeval, vermoedt Kai Hermann. Hermann is een van de auteurs van 'WIr Kinder vom Bahnhof Zoo' en had af en toe nog contact met Christiane.

Eerder dit jaar leerde Christiane haar nieuwe liefde kennen: Joachim S. Volgens Hermann een nogal onguur sujet, dat wordt gezocht door de politie.

S. zou met zijn verhaal naar de media zijn gegaan. Ook de moeder van Christiane, Elisabeth T, is inmiddels uitgebreid geïnterviewd door B.Z. "Ik heb mijn dochter 35 jaar lang terzijde gestaan. Nu weet ik niet meer hoe ik haar kan helpen."

Ontvoering
Voor de zomer wilde Christiane met haar zoon en Joachim naar Amsterdam. Ze haalde haar kind van de een op de andere dag van school, maar voordat ze konden vertrekken werd de jongen door de kinderbescherming met politiegeweld weggehaald bij Christiane. Kort daarna ontvoerde Christiane haar zoon uit de instelling en vertroken ze alsnog naar Amsterdam.

Daar ging het hard bergafwaarts met Christiane meldt Joachim S.: "Ze dronk veel, blowde, gebruikte heroïne en methadon. Lag alleen nog maar in bed en waste zich wekenlang niet meer." Naar haar zoon zou ze niet hebben omgekeken. In juni keerde Christiane terug naar Berlijn en haar zoontje werd uit huis geplaatst. Van een terugkeer naar zijn moeder is volgens een woordvoerder voorlopig geen sprake.

Leven na het boek
Van het boek zijn wereldwijd twee miljoen exemplaren verkocht en het verhaal werd ook verfilmd. Christiane krijgt jaarlijks enkele tienduizenden euro's aan royalties. Hoewel 'Wir Kinder vom Bahnhof Zoo' hoopvol eindigt, lukte het Christiane niet om een stabiel leven op te bouwen.

'Ich bin so süchtig'
De vader van haar kind is een junk, die ze leerde kennen bij de instelling waar ze haar methadon haalde. In de jaren tachtig had Christiane een relatie met de gitarist van Einstürzenden Neubauten en joeg ze een carriėre na als zangeres. Zo bracht ze het lied 'Ich bin so süchtig, ich find's so wunderbar' uit.

Weer naar Berlijn
Later probeerde ze het als actrice en woonde ze in Griekenland, Zwitserland en Amerika om uiteindelijk weer terug te keren naar Berlijn. Zou ze als moeder dan toch eindelijk een ordelijk bestaan kunnen leiden, vroegen familie en vrienden zich af. Samen met haar zoon ging het ook redelijk goed. Totdat Joachim S. dit jaar in Christianes leven kwam.

“Mijn vriendin en ik wilden allebei weg uit Nederland. Niet dat we Nederland niet prettig vonden, maar we groeiden beiden op in kleine Groningse dorpjes en in een metropool hadden we nog nooit gewoond. Amsterdam had natuurlijk gekund, maar het buitenland is toch net een stapje meer.”

Veenstra componeert muziek voor film en theater en is de andere helft van producersduo Sonic Me. Hij tourde onder andere met the Driplets (Drillem, Riplets en Lady Aida). Daarnaast werkt hij als freelance journalist voor verschillende bladen.

Daders en slachtoffers
Vier steden stonden op het lijstje van mogelijke nieuwe woonplaatsen: New York, Londen, Barcelona en Berlijn. “New York en Londen vielen al snel af. Het leven is daar eenvoudigweg te duur. We besloten om eerst Berlijn te verkennen. In de winter kwamen we hier; we hadden een klein, oud appartementje in Tegel. Het vroor 20 graden, maar we vonden het fantastisch. De atmosfeer, de vele nationaliteiten, de stad bruist van de creativiteit. En Berlijn is historisch natuurlijk zeer interessant. In één stad wonen oud-nazi's, Stasi-medewerkers en hun slachtoffers.”

Failliete stad
Barcelona lieten ze voor wat het was en de emigratie werd in gang gezet. De twee hadden hun studies in Nederland net afgerond en Veenstra kon zijn freelance werkzaamheden als journalist en componist voortzetten in Berlijn. En hoewel de stad een grote, professionele muziekscėne kent, is het niet makkelijk om er als muzikant je brood te verdienen. “De stad is blut, dus opdrachtgevers hebben ook niet veel geld. Er zijn veel mooie projecten, maar je verdient er meestal nauwelijks iets mee, vaak niets. Je hebt de klussen wel nodig, want je moet je portfolio opbouwen.”

Ossies vs. Wessies
Dat de stad ooit verdeeld was, merk je nog steeds vindt Veenstra. “Als toerist zie je dat misschien niet zo. Maar als je er wat langer bent, merk je de verschillen tussen Oost en West. En dan herken je Ossies en Wessies ook. Ze hebben elk hun eigen dialect en andere gebruiken. Ossies zijn wat gelatener, wat afwachtender dan West-Berlijners. De laatste willen wat meer, zijn ongeduldiger.”

De Muur staat er nog
Ook fysiek zijn de verschillen er nog altijd. Zo rijdt er alleen in het voormalige Oost-Berlijn een tram en je hebt er de herkenbare, kolossale gebouwen; de typische Oost-Europese architectuur.

“Het zijn verschillende landen geweest, maar dan in één stad. Ikzelf pendel door heel Berlijn, maar hoor wel eens van oud-West-Berlijners dat ze nauwelijks in het oostelijk deel van de stad zijn geweest. Ze hebben daar niets te zoeken. Voor veel oudere mensen staat de Muur er nog steeds.”

De combinatie van Oost en West vindt Veenstra tegelijkerijd ook het unieke aan de stad. “Berlijn heeft elementen van een Westerse én Oost-Europese cultuur. Het is een metropool met veel Russen, Tsjechen en Polen en alle bijbehorende winkels. Berlijn heeft ruim drie miljoen inwoners. De stad is groen en ruim, waardoor je niet eens het idee hebt dat je in een metropool woont.”

Pro-actieve Nederlanders
En de verschillen tussen Duitsland en Nederland, zijn dat de bekende cliches? “Op het persoonlijk vlak zijn Duiters geslotener dan Nederlanders. Je gaat niet snel bij elkaar op bezoek als je elkaar nog niet zo goed kent. Spontaan afspraken maken zijn ze niet gewend. Je moet dus echt investeren in de contacten.” En wat vinden de Berlijners van Nederlanders? “Relaxed, hard werkend en pro-actief. Duitsers zijn wat stijver en zeer hierarchisch ingesteld. Onze assertiviteit kennen ze niet; dat vinden ze soms brutaal.”

De beruchte bureaucratie
Het Nederlandse poldermodel lijkt de Berlijners ook vreemd. “Je kunt hier ellenlange discussies voeren; alle argumenten voor en tegen worden uitvoerig besproken, maar tot een oplossing komt men niet. Ze begrijpen niet dat je naar elkaar toe kunt komen. Als je denkt dat Nederland bureaucratisch is...

Ze gebruiken hier nog voor alles papier, bijna niets gaat digitaal. Computers zijn er om iets uit te printen. Ik moest me aanmelden als zelfstandige, je krijgt dan een steuernummer. De medewerker van het Finanz Amt belt dan met een andere medewerker die er speciaal zit voor mensen waarvan de achternaam met een V begint. En die maakt vervolgens een nummertje aan. Nu schijnt dat wel typisch iets van het oosten te zijn, mijn collega's uit West-Berlijn kenden dit niet.”

Fado-muziek in Noorwegen
Willen ze ooit nog terug naar Nederland? “Geen idee. Als ik in het buitenland ben geweest en weer aankom op Ostbahnof, dan voel ik me thuis. Berlijn straalt rust uit. Alles kan en mag. Ik gebruik de stad als inspiratiebron. In Hilversum had ik na drie keer je route van huis naar kantoor wel gezien. Mij bekroop vaak het gevoel alsof ik als het ware Fado-muziek componeerde in Noorwegen. Het klopte niet, de omgeving was niet juist voor mij; het was niet inspirerend."

Pulserend
"Als ik hier rondwandel, dan zie en ervaar ik een pulserende stad. Een stad die nooit hetzelfde is, een stad je telkens weer verrast en waar je telkens wat nieuws ontdekt. En de indrukwekkende gebouwen. Berlijn geeft je kippenvel en kan overweldigend zijn. Deze stad geeft me creativiteit, voedt me.”

Meer over Richard Veenstra:
Optredens Sonic Me:
28 augustus / Duncker Club / www.dunckerclub.de
3 september / Zur Möbelfabrik (Bangers & Mash Party) / www.zurmoebelfabrik.de
5 september / Magnet Club (Whip it Good Party) / www.magnetclub.de

www.richardveenstra.de
www.myspace.com/richardveenstra
www.sonicme.nl
www.myspace.com/sonicme

Na de Duitse eenwording is Hohenschönhausen opengesteld voor bezoek. Oud-gevangenen geven er rondleidingen. Een van hen is Harry Santos. Hij was 28 toen hij in 1982 werd opgepakt. Samen met een vriend maakte hij plannen om te ontsnappen naar het Westen. Verraden door een vriendin.

Schweren Fall
Santos werd veroordeeld wegens 'Vorbereitung und Planung zum illegalen Grenzübertritt im schweren Fall' en kreeg een jaar celstraf. Negen maanden zou hij in totaal doorbrengen in gevangenissen, waarvan enkele dagen in Hohenschönhausen.

Tijgerkooi
"Ik dacht altijd dat ze me naar Prenslauer Allee in Oost-Berlijn hadden gebracht. Ik wist dat daar ook een gebouw was dat werd bewaakt. Op een steenworp afstand van mijn woning."

"Als ik rondliep in de 'tijgerkooi', een ommuurd hok van zes vierkante meter en van boven bedekt met gaas, probeerde ik me het verkeersgeluid van de Prenslauer Allee voor te stellen. Maar het was bijna doodstil. Ik hoorde alleen het klikkende geluid dat de laarzen van de bewaker maakten, die boven mij rondliep op de muren van de kooi. Met een Kalashnikov om zijn schouders. Angst, je had voortdurend angst."

Jaren later bracht Santos met vrienden een bezoek aan Gedenkstätte Hohenschönhausen. En hij herkende de cellen, de tijgerkooien. Pas toen wist hij dat dit de plek was waar hij die verschrikkelijke dagen had doorgebracht.

Spezial Lager
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Hohenschönhausen een gaarkeuken. In mei 1945 namen de Russen het gebouw in gebruik als Spezial Lager nummer 3. Een kamp waar Duitsers, Polen en Russen gevangen werden gezet. Verdachten van steun aan de nazi's en 'vijandige elementen'. Vaak waren ze onschuldig.

Drieduizend doden
Vanuit Hohenschönhausen werden zo'n twintigduizend mensen overgebracht naar andere kampen. De omstandigheden in Spezial Lager nummer 3 waren ronduit beestachtig. Geschat wordt dat er onder het Sovjet-bewind meer dan drieduizend gevangenen stierven.

U-Boot
In de kelder moesten de gevangenen cellen bouwen. Deze bunkerachtige, kleine ruimtes deden de gevangenen denken aan een U-Boot, een onderzeeër. De folter-kelders.

"Alles was hier vochtig. Zuurstof was er nauwelijks; mensen hapten naar adem. Je haren beschimmelden. Wasgelegenheid ontbrak. De lamp in de cel ging nooit uit. Levend begraven," vertelt Santos, "Zo ervaarden mensen het."

Jehova's
Vanaf begin jaren vijftig nam de Stasi Hohenschönhausen in gebruik. Onder andere tegenstanders van het communistisch regime en Jehova's getuigen werden er opgesloten.

Eind jaren vijftig werden de gevangenen ingezet om een nieuw cellencomplex te bouwen met verhoorruimten. Hier werden vooral dissidenten opgesloten en mensen die de DDR probeerden te ontvluchten, waaronder dus ook Harry Santos.

Jarenlang verhoord
De gevangenen waren volledig afgesloten van de buitenwereld. Ze wisten niet waar ze zich bevonden. Contact met mede-gevangenen was er niet. "Je wist dat je voortdurend werd bekeken. Je werd niet dagen of maanden verhoord, maar jaren. Het ergste was de angst. Onbeschrijfelijk. Je wist niet wat er met je ging gebeuren," herinnert Santos zich.

Vrij
Hohenschönhausen sloot zijn deuren in 1990. Santos werd in 1983 vrijgekocht door de BRD en overgebracht naar West-Duitsland. Het lukte hem om zijn moeder een telegram te sturen: "Liebe Mutti: ich bin frei." Hij zag haar pas weer na de val van de Muur. Santos geeft sinds enige jaren rondleidingen in zijn voormalige gevangenis. Soms komt hij in de buurt oud-Stasi-medewerkers tegen: "Ze lopen hier nog allemaal vrij rond."

De Pruisische koning Friedrich Wilhelm III liet de huisjes in 1826 en 1827 bouwen. Het Russisch dorp Glosovo, vlakbij Sint Petersburg, diende als voorbeeld. In totaal verrezen er dertien. Allen bestemd voor leden van een Russisch zangkoor. De oorsprong van Alexandrowka ligt in de relatie tussen de koning en de Russische tsaar Alexander.

Napoleon
Naar verluidt konden koning en de tsaar het goed met elkaar vinden. Begin negentiende eeuw sloten de Pruisen en Russen een militair verbond en Friedrich beloofde de Russen om Napoleon niet te steunen bij een aanval op het keizerrijk.

Soldaatmuzikanten
Toen er in 1812 zo'n zestig gevangen genomen Russische soldaten naar Potsdam werden gebracht, vormde Friedrich een Russisch zangkoor. Het koor werd ingelijfd bij het Pruisische leger en bleef verbonden aan het hof. Als er 'soldaatmuzikanten' overleden, stuurde Alexander weer nieuwe Russen.

Mannelijke erfgenamen
De huizen zijn gebouwd rond een Andreas Kruis; als eerbetoon aan de Russische heilige Andreas. Friedrich Wilhelm stelde dat alleen getrouwde mannen de huizen mochten bewonen en dat de huisjes niet verkocht mochten worden. Alleen mannelijke erfgenamen hadden het recht om in de huizen te blijven. Veel panden kwamen hierdoor weer in het bezit van de koninklijke familie, die ze ter beschikking stelde aan anderen.

Renovatie en museum
De kolonie doorstond de Tweede Wereldoorlog redelijk onbeschadigd, maar werd in de DDR-tijd nauwelijks onderhouden. Na de Duitse eenwording verkocht Potsdam enkele huizen aan burgers. De nieuwe bewoners waren verplicht hun huis terug te brengen in oorspronkelijke staat. Nogal een opgave; omdat bijna niemand wist hoe de oude huizen er precies hadden uitgezien. Sinds enkele jaren is een van de huizen, Haus nummer 2, ingericht als museum en te bezichtigen.

Alexandrowka in Siberië
Overigens heeft Rusland zelf ook zijn 'Alexandrowka'. Bij haar troonsbestijging in 1762 riep tsarina Catharina de Grote, van oorsprong Duits, haar landgenoten op om naar Rusland te komen. Zo ontstond uiteindelijk het Duitse dorp Alexandrowka in Siberië.

Na een bezoek aan het Mauer Gedankstätte, wandelen Nicole en ik in de miezerregen naar Clärchens Ballhaus. Van Bernauer Straße naar August Straße; van randje Wedding naar Mitte. Berlijn is vandaag grijs en koud, maar ook dat staat haar goed.

Bij een huis aan de Acker Straße bengelt een recycle noteblok-blaadje aan het traliewerk voor een raam. Vastgebonden met twee witte tie-ribs. Mooie woorden dansen ons tegemoet:

wannsee ich dich wieder
fell ueber flieder
schulter ob wange
herzbauch verlange
welle auf lu wohe an lee
havel küsst spree

Het gedichtje vertalen is wat lastig. Vermoedelijk zijn sommige woorden een (Berlijns) dialect. Lees het vooral hardop voor; dan hoor je het speels ritme en het woordenspel.

Sprachbehausung
Zowaar vinden we het titelloze gedicht terug op het web. Op het blog van ene 'Sprachbehausung'. Met enige regelmaat plaatst hij er nieuwe gedichtjes. Gebruikt hij nu ook Berlijn als blog? Wandergedichten in die Großstadt.

Wat weet jij eigenlijk van de voormalige Deutsche Demokratische Republiek? Wat betekent bijvoorbeeld het 'Tal der Ahnungslosen'?

Oké, geen specifiek Berlijns-onderwerp dit keer. Maar aangezien Berlijn een soort van 'Koude Oorlog-frontstad' was, toch toegestaan.

Doe de 'Wat weet je nog over de DDR-test'...

Na werkdagen zijn het vooral toeristen die de dansvloer bevolken. Maar op zondagmiddag is Clärchens weer van de oude Berliners en Berlinerinnen. Zoals het hoort en zoals het al bijna een eeuw gaat.

Tanzlokal met spiegelzaal
Fritz Bühler opende op 13 september 1913, in een hof aan de Auguststraße, 'Bühlers Ballhaus'. Bühler moest echter in dienst tijdens de Eerste Wereldoorlog en kwam in 1914 om bij gevechten in Frankrijk.

Zijn weduwe, Clara, nam de leiding over en aan haar dankt de zaak zijn naam: 'Clärchens Ballhaus'. Clara bleef ruim veertig jaar de baas van het 'Tanzlokal'.

Sinds 2005 heet Clärchens Ballhaus eigenlijk Ballhaus Mitte. Maar Clärchens is een begrip in Berlijn en "Ick jeh bei Clärchens" een gevleugelde uitdrukking. Zodoende gebruiken de huidige eigenaren de oorspronkelijke naam. Ballhaus Mitte vind je alleen in kleine lettertjes terug op de menukaart. De wisseling van eigenaar zorgde voor nogal wat opschudding; men was bang dat het familiebedrijf de deuren zou sluiten.

Pracht en praal
Hou oud het pand precies is, weet niemand. De bouwakten gingen verloren in het oorlogsgeweld. Het Tanzlokal had tot in de jaren '40 twee zalen. Beneden danste het 'gewone volk'. De spiegelzaal, met al zijn pracht en praal, was het domein van de vooraanstaande Damen und Herren.

Feesten verboden
Ook de Tweede Wereldoorlog liet zijn sporen na in Clärchens. In 1944 werden alle 'öffentlichen Veranstaltungen nicht kriegsgemäßen Charakters' verboden. Geen muziek en feesten meer in Clärchens Ballzaal.

Casino voor soldaten
Toch organiseerde Clara in de benedenzaal nog bijeenkomsten. Wat er precies gebeurde met de spiegelzaal is niet bekend. Na de verbouwing in 2005 vond men er kaarten van de Duitse Wehrmacht.

Vermoedt wordt dat de bovenzaal werd gebruikt als een casino voor legerofficieren of als ontmoetingsplek voor hoge Wehrmachtstrategen. Clara heeft de beschadigde spiegelzaal na de oorlog niet meer geopend. De laatste jaren is de zaal weer in gebruik. Echter niet gerausteerd. Zilveren lange slierten bedekken de wanden waar eerst grote spiegels de zaal sierden.

Berlin Alexanderplatz
Clärchens heeft ook zijn plek in de literatuur en kunst. Franz Biberkopf, de hoofdpersoon uit Alfred Doblins roman Berlin Alexanderplatz, is er stamgast. De Berlijnse kunstenaar Heinrich Zille had zijn vaste tafel in de balzaal waaraan hij tekende. Het blauwe bord boven de ingang, met een dansend paartje, is weer geschilderd door Otto Dix. De afbeelding wordt nog steeds gebruikt in reclames voor de zaal.

Clara trouwde uiteindelijk nog twee maal. Na haar terugtreden in 1967, nam haar stiefdochter de leiding over. Clärchen overleed in 2003 en kort daarna verkocht de familie het Tanzlokal.

Na tweeënhalf jaar te hebben gelden onder een kale 'kop', heeft de Berlijnse Dom, gelegen op het Spreeinsel aan de Lustgarten, sinds 19 augustus zijn kroon weer terug.

En wat voor een! Het gouden koepelkruis heeft een lengte van vijftien meter en weegt een kleine twaalf ton. Totale kosten: zo'n zeven ton.

"Met dit kruis wordt een gat gevuld, dat we zeer pijnlijk hebben gevoeld", zegt Irmgard Schwaetzer, voorzitter van de kerkgemeente in de Berliner Morgenpost. Het vorige kruis werd in 2006 wegens roestschade verwijderd.

De Domkirche werd gebouwd tussen 1894 en 1905. Maar er waren al eerder Domkerken op het Spreeinsel (Mitte) De Sint Erasmus Kapel, behorende bij een kasteel, kreeg in 1465 als eerste de titel 'Domkerk'.

Brand
De huidige Domkerk liep in de Tweede Wereldoorlog zware schade op. In 1940 werden de altaarvensters vernietigd, vier jaar later trof nog een bom de koepel: in een nacht brandde bijna de hele kerk af.

De Berlijners hoorden in 1948 weer hun Domklokken luidden, maar de restauratie van de beschadigde kerk begon pas in 1975 en duurde tot 2002. In dat jaar waren ook de mozaïeken en de graftombes van Hohenzollerns weer in oude glorie hersteld.

Doorn
De laatste Hohenzollern aan de macht was keizer Wilhelm II, na de Eerste Wereldoorlog vluchtte hij naar Nederland en sleet zijn leven in Huis Doorn. Wilhelm ligt niet, zoals zijn voorgangers, begraven in Berlijnse Domkerk. Conform zijn testament, bevindt zijn laatste rustplaats zich op het Doorns landgoed.

Zestig jaar geleden werd de D-Mark ingevoerd en prompt sloot de toenmalige Sovejet-Unie de stad af. Deze actie ging de geschiedenisboeken in als 'de blokkade van Berlijn'. Het westelijk deel van de stad werd van juni 1948 tot en met mei 1949 bevoorraad via de luchtbrug.

Geïnteresseerd in dit onderwerp? Doe dan de Luftbrücke-quiz van de Berliner Zeitung. Handig is dat je meteen te weten komt wat wél het goede antwoord is. Dus nog leerzaam ook.

Doe de quiz...

Pahnke (1879-1943) woonde aan de Rigaer Straße 94 in Friedrichshain. In de jaren '20 en '30 woonden er veel communisten en sociaal-democraten in dit stadsdeel. Nadat Horst Wessel er werd vermoord, kreeg Friedrichshain zijn naam: 'Horst Wessel Stadt' (1933-1945).

Zersetzung der Wehrkraft
Hier leefde dus Pahnke. Een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog en ambtenaar bij het 'Horst Wessel Welfare Office'. De journalist Steven Welch deed onderzoek naar mensen die werden vervolgd vanwege 'Zersetzung der Wehrkraft'. Simpel gesteld: alle uitingen en handelingen die het moraal van de Duitse troepen zouden ondermijnen.

Spot
Welch onderzocht meer dan zestig gevallen en één daarvan is de vervolging van Ernst Pahnke. Uit dat onderzoek blijkt dat Pahnke begin september 1943 in een restaurant een sarcastisch vers hoorde, waarin werd gespot met de Duitse voedselschaarste en Goring, Goebbels, Ley en de Fuhrer.

Onderzoek
Pahnke onthield het vers, schreef het op en voegde enkele regels toe. Vervolgens verspreidde hij het onder enkele van zijn collega's. Maar het schrijfsel werd ontdekt en een onderzoek volgde. Pahnke werd op 13 september gearresteerd en een dag later werden drie collega's opgepakt.

Goebbels werd geïnformeerd over de zaak en eiste dat de ambtenaren de doodstraf zouden krijgen. Als dat niet mogelijk was onder de ene wet, moesten de verdachten maar worden veroordeeld wegens 'Zersetzung der Wehrkraft'; dan was de doodstraf namelijk wel mogelijk.

Onthoofd
De 'rechtszaak' volgde op 4 oktober. Pahnke probeerde zich te verdedigen, door te stellen dat het vers slechts een grap was en niet was bedoeld als kritiek tegen het Nazi-regime. Het mocht niet baten. De vier werden ter dood veroordeeld. De straf werd op 5 oktober 1943 ten uitvoer gebracht: onthoofding.

Waarschuwing
Goebbels wilde dat Duitse ambtenaren deze veroordelingen zagen als een waarschuwing. Naar schatting zijn er in totaal meer dan 60.000 Duitsers veroordeeld wegens 'Zersetzung der Wehrkraft'. Ongeveer 8.000 zouden er zijn vermoord.

Waar gaf Barack Obama ook al weer zijn speech?

Start de quiz...

"Niemand had die Absicht, eine Mauer zu errichten," waren de befaamde woorden van SED-partijvoorzitter Ulbricht, kort voor de bouw van de Muur. Binnen enkele weken viel echter al het eerste slachtoffer. Günter Litfin werd op 24 augustus door DDR-grenswachten doodgeschoten tijdens zijn vlucht van Oost naar West.

Keine blasse Ahnung
In het Berlijn van vandaag is weinig te merken van de 'Jahrestag des Mauerbaus'. De meeste toeristen hebben 'Keine blasse Ahnung' en fotograferen Checkpoint Charlie, zoals op elke andere dag.

Symbool
Natuurlijk zijn er de officiële plichtplegingen. Kransen worden gelegd door de Berlijnse burgervader Klaus Wowereit (SPD) en andere politici. De president van de Bondsdag, Norbert Lammert (CDU), noemt de Muur een symbool van "Entsetzlicher politischer Verirrung und damit verbunden mit vielen menschlichen Tragödien". Maar om hoeveel slachtoffers gaat het nu?

Checkpoint Charlie vs. Gedenkstätte
De instanties komen er niet uit, zo meldt der Tagesspiegel. Volgens Alexandra Hildebrandt, directeur van het Mauermeseum, stierven er 1.303 mensen. Waarvan 185 DDR-burgers tijdens hun vluchtpoging over de Ostsee, 74 bij de buitengrens en 222 bij de Berlijnse Muur zelf.

Het Gedenkstätte Berliner Mauer en het Zentrum voor Zeithistorische Forschung in Potsdam geven andere cijfers. Zij gaan uit van 136 dodelijke slachtoffers bij de Berlijnse Muur. Het verschil in de aantallen die de organisaties naar buiten brengen, zit in het feit dat Hildebrandt lichamen meetelt van overledenen die zijn gevonden in de grenswateren en DDR-grenswachten die zelfmoord pleegden. "Viele waren überfordert und haben Selbstmord begangen, auch sie sind Opfer," reageert Hildebrandt in der Tagesspiegel.

Meer slachtoffers
Het Zentrum voor Zeithistorische Forschung ziet dit anders. Zo zegt een medewerker: "Wer unter den Grenzern Selbstmord beging, tat dies meist aus privaten Gründen. Außerdem sind Wasserleichen ungeprüft zu Maueropfern erklärt worden.“

HIldebrandt laat weten dat haar onderzoek nog niet is gesloten. Ze verwacht dat het aantal dodelijke slachtoffers de komende jaar alleen nog maar zal stijgen.

Zie ook: 'Die Berliner Mauer: feiten op een rij'

(Bron: Der Tagesspiegel)