“Sophie Scholl and the White Rose”

Annette Dumbach og Jud Newborn

OneWorld Publications

256 sider.

150,- (Bokkilden.no)

Film:

”Sophie Scholls siste dager”

99,- (CDON.com)

Få filmar har gjort sterkare inntrykk på meg enn den tyske ”Sophie Scholls siste dager.” Dette er eit faktum som ikkje seier så reint lite, med tanke på dei (altfor) mange filmane eg har sett i løpet av mitt liv. Filmen, som nyleg vart gjeve ut på DVD etter å ha gått ei stund på kino, er ei dramatisering som relativt nøyaktig byggjer på historiske hendingar. Handlinga dreier seg om ei gruppe ressurssterke tyske studentar – fleire av dei kristne – som våga å gjere motstand mot naziregimet og deira barbari under krigen. Gruppa, som kalla seg ”Die weisse Rose” (”Den kvite rose”) produserte og spreidde under stor risiko flygeblad med harmdirrande utrop mot kneblinga av ytringsfridomen, mot blodbadet som Tyskland hadde skapt i Europa ved sin krig, og ikkje minst mot utryddinga av jødar i konsentrasjonsleirar.Ved ei uforsiktig utplassering av rundt 1000 slike flygeblad på universitetet i München ein tidleg februarmorgon i 1943 vart leiarane i gruppa, Hans Scholl på 24 år og systera Sophie Scholl på 21 år, tekne på fersk gjerning. Dei vart sendte til Gestapo der dei vart utsett for lange forhøyr. Til slutt måtte dei tilstå – og etter kvart forsone seg med at dei ville bli for høgforræderi. Men måten ungdomane – med viten om at dødsstraffa stod for døra – med stort mot og stor overtyding framleis tala nazistane midt imot, er rett og slett overveldande.

Filmar som skildrar kristen tru på ein positiv og realistisk måte, er sjeldne i våre dagar. Men ”Sophie Scholl” er ein av desse sjeldne filmane. Filmen viser tydeleg korleis trua på Jesus, bøna og nattverden er med på å gje Sophie krafta til å stå løpet ut i møte med nazistane. Då eg fann ut at det også var skrive bøker om desse hendingane, bestilte eg den mest kjende og kritikerroste av desse, ”Sophie Scholl and the white rose” av Annette Dumbach og Jud Newborn. Denne boka, som diverre enno ikkje er omsett frå engelsk til norsk, vart fyrste gong gjeve ut i 1986, og deretter på nytt i revidert utgåve i 2006. Boka er godt skrive, det er rett og slett spennande å fylgje historia åt dei heroiske ungdomane i ”die weisse Rose”. Boka gjev også eit godt innblikk i korleis den tilsynelatande totale einsrettinga av nasjonen mot slutten av 30-talet, og det påfylgjande naziregimet sitt autoritære styre, fortona seg for den vanlege tyskar og ikkje minst for den tyskar som såg på utviklinga med sorg og motstand.

Nazismen som ideologi står vel ikkje sterkt i dag. Men dermed er det ikkje sagt at ein ikkje kan lære noko av denne perioden. Tvert om: Mange av dei berande idéane i nazismen kan raskt dukke opp att i menneskelege tenkesett. Her er det nærliggjande å nemne den valdsame forakten for det veike som gjorde seg gjeldande i nazistisk tankegang. Gjer ikkje til ein viss grad liknande tankegang seg gjeldande også i dagens debattar om menneskeverd, abort, aktiv dødshjelp, bioteknologi etc.? Også i dag trengst ”Scholls” som er viljuge til å reise seg opp mot uretten og tale sanninga på vegne av dei som lid.

Både filmen ”Sophie Scholls siste dager” og boka ”Sophie Scholl and the White Rose” vert med dette varmt anbefalt, både for unge og eldre.

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

Kjell Olav Sannes

Refleks-serien 5, 172 sider, 298 kr.

Kjell Olav Sannes er professor i dogmatikk ved Menighetsfakultetet. Han har lenge interessert seg for den sk. trusrørsla, og denne boka omhandlar fyrst og fremst kristendoms- og røyndomsforståinga til ”lærefaderen” i trusrørsla, Kenneth Hagin. Sannes innleier med å seie noko om at det er ei relativt einskapleg lære i ”truskyrkjelydane” i trass av at dei ikkje har ei felles vedkjenning, slik som den lutherske kyrkja. Sannes påviser at Hagin har ein enorm autoritet i trusrørsla, og at teologien hans i det store og det heile er grunnlaget i store delar av henne. Sannes seier også litt om Oslo Kristne Senter og Levande Ord sitt forhold til Hagins teologi. Men dette hadde det vore fint om han hadde sagt endå meir om, i og med at det til tider kan verke litt uklart kva forhold t. d. OKS har til Hagin.

Hovuddelen av boka omhandlar sjølve teologien til Hagin. Og det kjem fram at teologien hans på svært mange punkt er usunn og ubibelsk. Vektpunktet ligg på ”tru” (særleg forstått som ”gjerning/innsats for å få ting til å skje”), og mange gonger talar Hagin om korleis han har fått spesielle openberringar av Gud, som i praksis supplerer og til dels også går mot Skrifta. I flg. Hagin er det no djevelen som er gud her i verda (han omtolkar 2. Kor. 4:4), og dette medfører at Gud faktisk ikkje – reint juridisk – kan gripe inn her på jorda, Han er ikkje allmektig og allestadsnærverande. Men vi som kristne har autoritet, og berre vi har tru på dei ”andelege lovene” (t. d.: ”Name it and claim it!”) kan vi få kva vi vil, ja, vi kan kommandere Gud slik at vi til og med sjølv kan bestemme kor lenge vi vil leve. Også ikkje-kristne ha utbytte av å bruke dei ”andelege truslovene”. Hagin lærer også i sak at vi som kristne langt på veg er identiske med Gud sjølv.

Sannes meiner å påvise (og eg er samd med hans konklusjonar) at Hagins mange vranglærande lærepunkt slett ikkje står som ”einskilde villfaringar”, men at dei logisk spring ut frå eit teologisk system og ei spesiell røyndomsforståing. Difor er det naudsynt å ta eit grunnleggjande oppgjer med Hagins teologi i det heile, i staden for å gjere ”kosmetiske” endringar på einskildpunkt.

For oss som er usamde med Hagins teologi, vert det ei utfordring å halde fast på eit bibelsk og balansert syn på lækjing (og velsigningar elles) frå Gud. Like eins er vi også nøydde til å ta omsyn til vanskelege vers som t. d. Mark. 11:23-24 (som er heilt grunnleggjande for Hagin) og 2. Pet. 1:4 (om ”guddommeleg natur”). Også vi har desse versa i vår Bibel, og vi må kome til rette med dei i vår teologi.

Alt i alt er Sannes bok ”Det guddommeliggjorte menneske…” ei svært lesverdig bok. Boka gjev god og sakleg innsikt i kva Hagin sin teologi eigentleg innebér, og ho kan fungere godt som tolkingsnykjel og ”vegkart” i møte med trusrørsla.

Hallvard N. Jørgensen

Espen Utaker (red.)

Denne boka er ei artikkelsamling der det overordna hovudtema er forholdet mellom kristen tru og vitskap. No er det likevel ikkje fyrst og fremst vitskap generelt som vert teke opp, men heller naturvitskap. Den fyrste artikkelen er eit intervju med forskarane Katrina Pajchel og Øystein Elgarøy. Her vert ”universet” teke opp; kor gamalt det er, kor stort det er, korleis det oppstod osb. Pajchel forskar på Big Bang, og ho er tydeleg på forholdet mellom forskinga og den kristne trua: ”Jeg blander ikke kortene. Jeg lar ikke min kristne tro prege min forskning, men forskning underbygger min kristne tro.” Dette er nok ein vis måte å tenkje på. Både Pajchel og Elgarøy er skeptiske til å bruke fysikken som ”gudsprov”; likevel er dei tydelege på at det er mykje der som er reint forbløffande.

Frå denne lærerike artikkelen, går vi vidare til ein artikkel om evolusjon og kristen tru, skrive av Truls Jacob Langvand. Forventningane er store i det eg går i gang med å lese, men eg vert raskt skuffa. Sjølv om det her er mykje interessant å lese, finn ein diverre også mange unøyaktigheiter og til dels også klare feil. Ein interessant tanke som vert presentert, er samantenkjinga av cellefornyinga i kroppen vår, med Bibelens tale om den lekamlege oppstoda. Ja, det er ein interessant tanke, men det er like fullt på sida av den bibelske måten å tenkje om den lekamlege oppstoda på (Jfr. t. d. 1. Kor. 15,40). Elles: Det er unekteleg ganske merkeleg å lese at Langvand påstår at det er ”totalt uvitenskapelig” å påstå at biologisk evolusjon ikkje har funne stad. I så fall vil Kvalbeins påfylgjande artikkel om ”Intelligent Design” vere lite å ta omsyn til; her vert det jo nettopp påstått at teorien om biologisk evolusjon har ein del heilt grunnleggjande manglar.

La oss då seie nokre ord om Kvalbeins artikkel. Han skriv då om den såkalla ”Intelligent Design”-rørsla. Her vil ein påstå at reine naturalistiske årsaker ikkje kan forklare livets kompleksitet og framtoning slik vi opplever det i dag. Det må ha vore ein ”designer” inne i biletet. Ein tenkjer seg at det har foregått ei utvikling, men at denne designeren har ”gripe inn” i utviklinga av nye artar – og også ved oppstoda av livet i byrjinga. Dette er interessante tankar som nok har mykje for seg. Det kanskje største problemet ved dei, er at dei står i fare for å ”kortslutte” vitskapen. Naturvitskapen ser etter innanverdslege samanhengar, det er slik han arbeider, og det er slik han har framgang og finn ut nye ting. Spørsmålet blir kva slag premiss som må vere til stade for at ein med visse kan tale om at det har vore ein transcendent ”designer” inne i biletet. Slike premiss trur eg det er vanskeleg å etablere, denne ”designeren” er jo usynleg, fri og ”uberegnelig”, dvs. at vi kan vanskeleg finne noko mønster for når han har gripe inn, kva grad han har gripe inn, kva måte osb. Evolusjonsteorien har store vanskar med å forklare ein god del ting; dette bør mane til audmjuke: Vitskapen bør vere ærleg og audmjuk nok til å seie at ”dette forstår vi ikkje, her kan det vere årsaker inne i biletet som vi ikkje kjenner til” – i møte med uforklarlege fenomen. Men vitskapen bør likevel ikkje slutte å forske på desse fenomena! Men det kan fort bli konsekvensen dersom ein på ein eller annan påstått vitskapleg måte seier at ”her var det ein designer som greip inn på overnaturleg måte”. Sjølv trur eg sjølvsagt at det står ein designar bak. Men eg trur altså at vi gjer klokt i å halde denne tanken på avstand frå den vitskaplege arbeidsmetoden. Samstundes er det klart at det her brytast på djupt vatn, reint vitskapsteoretisk, og det er nok viktig at både teologar og biologar ikkje opptrer skråsikkert med omsyn til kva som ”står bak”. Kvalbein skal elles ha ros for å framstille ”Intelligent Design”-tankane på ein framifrå måte, og vonaleg kan artikkelen vere med på å skape debatt.

Skarsaune står for den neste artikkelen, og dette er verkeleg ein artikkel med mange interessante og viktige resonnement og synspunkt. Han byrjar med å understreke at Bibelens verdsbilete på sett og vis er ”tidlaust”; det tek utgangspunkt i ei umiddelbar og ”uvitskapleg” oppleving av naturen og verda. Vidare drøftar Skarsaune evolusjon i møte med skapartrua. Han vil avgrense seg frå ei forståing av at Gud vert forklaringsmodell for det som er vanskeleg å forstå i evolusjonen. I staden vil han understreke at Gud verkar i naturlege årsaksforhold (som då for oss kan verke tilfeldige). Skarsaune vil då få litt problem med å leggje bru mellom trua på at Gud faktisk skaper – og det som vi jo røyner i forskinga; at dette – ut frå rådande teori – ser ut til å skje etter visse mekanismar, men dog på grunnlag av mykje kaos og tilfeldigheiter. Elles: Interessant er også Skarsaunes tankar om ”når mennesket vart menneske”. Han vil leggje vekt på at mennesket vart menneske i det Gud tala til det. Og då vert det relevant, seier han, å sjå etter dei fyrste teikn av gudstru i historisk perspektiv.

Jostein Andreassen har skrive ein artikkel om Darwin sitt forhold til religion. Dette er ein fin og lesverdig artikkel. Vi kan oppsummere ved å seie at Darwin fyrst var kristen, men etter kvart vaks tvilen fram i han – påverka m. a. av Auguste Comtes filosofi. Han gjekk bort frå trua, og døydde som agnostikar. Det er ikkje grunnlag for å seie at han vart omvendt på dødsleiet.

Knut-Willy Sæther skriv om forholdet mellom naturvitskap og kristen tru. Han skisserer opp litt ulike innfallsvinklar til dette, heilt frå den strengt materialistiske, anti-religiøse fløya (C. Sagan, Stephen Hawking) til den andre sida av spekteret, der ein finn kristne som vil bruke Bibelen som ”vegkart” i naturvitskapen. Han nemner også den sk. ”tospråklege modellen”, der ein vil seie at Bibelen og naturvitskapen har to ulike motivasjonar: Fyrstnemnde vil seie noko om kvifor ting er som dei er, sistnemnde noko om korleis ting er. Denne inndelinga har, så vidt eg ser, mykje for seg. Sæther vil elles framheve at det innanfor fysikken oppstår ein del spørsmål som peikar utover fysikken sjølv, spørsmål som det er tilnærma umogleg å forklare ut frå vitskapen. Her kan då teologien tre til og gje svar på desse spørsmåla (t. d. ”Kven står bak? Kvifor er naturen så fininnstilt?” osb.)

Den siste tredelen av boka er det Bjørn-Are Davidsen som står for. Han skriv meir generelt om forholdet mellom tru og vitskap. Dei to artiklane som han står bak, er verkeleg lesverdige. Kort sagt nemner han mange døme på at kyrkja ikkje har vore antivitskapleg, i staden har både Augustin, Luther, Calvin m. fl. vore klare på at naturvitskapen må få drive på med sitt, og at teologane arbeider på eit anna plan, med Bibelen. Og vidare: Kristen tru og tanke har faktisk vore ein viktig pådrivar for vitskapen, i og med at trua gav ein tankemessig basis (Gud er rasjonell, og har skapt verda som rasjonell; den kristne tidsforståinga gjev utgangspunkt for ”framstegstenking” osb.) for utviklinga av vitskapen. Men kvar har så folk det frå, at kyrkja ”alltid” har vore ein fiende av vitskap og framsteg? Tru det eller ei, veldig mykje av dette er mytar som vart skapte i kristendomskritiske krinsar på 1800-talet. Davidsen går gjennom ei rekke av desse mytane (som i dag sirkulerer hjå kristne og ikkje-kristne!), og syner at mange av dei er feilaktige. Dette bør vere interessant for dei fleste.

Alt i alt har ”Tro og vitenskap” vorte ei viktig og interessant, om enn litt rotete, bok. Som sagt held ikkje alle artiklane like høgt nivå. Interessant er det også at ingen av artiklane står for eit sk. ”gamal/ung-jords kreasjonisme”, alle forfektar biologisk evolusjon av artar, men då med meir eller mindre vekt på Guds ”overnaturlege” inngripen. Kanskje er dette symptomatisk for ei utvikling i synet på evolusjon, i norske, kristne krinsar? Uansett burde nok boka gått litt djupare inn på evt. teologiske konsekvensar av ein overgang til eit (makro-) evolusjonistisk syn.

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

”En kjærlighet…” har kjærleikskapittelet, 1. Kor. 13 som gjennomgangstema. Forfattaren går gjennom sentrale omgrep og moment i dette kapittelet, og ved hjelp av Bibelforteljingar, Bibelvers og historier frå hans eige og andres liv, klargjer han t. d. kva det vil seie at Guds/den ideelle kjærleik toler alt, utheld alt, ikkje skryt, ikkje gøymer på det vonde osb.

Etter denne presentasjonen kan vi gå til vurderinga. Er dette ei god bok? Er ho i tråd med Guds Ord? Til desse spørsmåla må vi svare ja. Her vil eg berre peike på nokre få moment som trekkjer i positiv retning. For det fyrste er boka lettlesen og lett å forstå. Ho nyttar fine historier, bilete og Bibelhistorier. Desse siste vert ofte lettare omskrivne, men likevel på ein måte som er tru mot teksten sitt innhald. I tillegg bør det nemnast at forfattaren har ein god, mild og venleg tone som gjer at det blir behageleg å lese boka.

Boka si største styrke, er at ho er godt grunnfest i eit sant evangelisk vitnesbyrd. Omgrepet ”Guds kjærleik” vert ikkje framstilt som noko abstrakt, men derimot ofte knytt til krossen, der Jesus leid for våre synder. Og det vert mange gonger understreka at det er på dette grunnlaget – nemleg frelsa på grunnlag av Jesu død – at vi skal elske kvarandre. Det naudsynte ”bakteppet” for frelsa, våre synder mot Gud, vert heller ikkje neglisjerte, jamvel om eg nok godt kunne ynskt at forfatteren ville hatt eit litt større fokus og gått litt djupare akkurat på dette punktet.

Elles kan det seiast at Lucado er jordnær og sunn i sin teologi. Han syner forståing for at problem som t. d. sinne, kan ha mange ulike faktorar og årsaker i seg, og han nyttar kvardagslege døme for å få fram det han meiner. Lucado legg altså ikkje opp til nokon form for ”supermann-kristendom”, men derimot ein sunn kristendom som vert levd ut i samspelet med familie, vener og andre ein møter.

Eit par minus i margen har boka fått. Det minste fyrst: Forfattaren kan av og til gje litt ”enkle” løysingar på kompliserte problem. Eit døme på dette, er når han med tilvising til 2. Kor. 10, 4-5 slår fast at vi kan ”tillate” godt eller dårleg humør og avvise vonde tankar, og også kontrollere kjensler som vreide og misunning. Dette blir sjølvsagt for enkelt, og her burde Lucado, etter mi meining vore litt meir nyansert.

Det andre minuset, som nok er ein del større enn det fyrste, er fylgjande: Boka reknar, verkar det som, ikkje med moglegheita av at lesaren kan vere uomvend. Såleis talar ho varmt om evangeliet, og nådetilsagn er det mange av. Likevel tykkjer eg boka kunne tala meir om den klare skjelninga mellom lov og evangelium. I tillegg meiner eg ho burde kommunisert litt meir om den sunne Gudsfrykta som Jesus lærer at vi skal ha (Matt. 10:28-31.)

Men alt i alt: Ei fin, sunn, lettlest og evangelisk bok om Guds kjærleik til oss – og korleis vi kan bringe denne kjærleiken vidare.

Lunde

2007

112 sider.

149,-

Torleiv Ole Rognum er professor i rettsmedisin ved Universitetet i Oslo, Espen Ottosen er teolog og informasjonsleiar i NLM. Saman har dei gjeve ut den vesle boka ”Bioteknologi på liv og død”, som har til føremål å informere om viktige omgrep og problemstillingar rundt bioteknologi og menneskeverd. Forfattarane gjev til kjenne sitt eige standpunkt – dei ynskjer å verne om eit absolutt menneskeverd, som også dekker fosteret – likevel ynskjer dei å å vere objektive og saklege i si framstilling.

Sjølve framstillinga vert innleidd og avslutta av ein presentasjon av Mehmet-saka, som var ei stor mediesak i 2004. Akkurat dét tykkjer eg er eit lurt grep; her får ein eit konkret og livsnært utgangspunkt for ein presentasjon av viktige bio-etiske problemstillingar. For å friske opp litt: Mehmet var ein seksåring med ein alvorleg sjukdom som gjer at hans raude blodlekamar vert øydelagde. Det saka står om, er i kva grad ein bør tillate – ved prøverørsbefruktning – å befrukte mange egg, for deretter å velje ut eitt av desse, slik at dette eine embryoet kan bli ein ”donorbaby” for den sjuke Mehmet. Sjølv om mange her ser store moglegheiter, peikar Rognum på at den medisinske behandlinga på dette området har støytt på store problem.  

Men sjølv om det ein gong i framtida skulle syne seg å bli mogleg å gjennomføre denne type behandling, er det ei rekke etiske problemstillingar knytt til dette. Førebels har vi ikkje hatt ein grunnleggjande debatt om desse i Noreg, men Rognum og Ottosen argumenterer overtydande for at dette verkeleg bør debatterast. For kva status bør ein eigentleg tilleggje eit ”befrukta egg”? Allereie den dominerande språkbruken avslører her uuttala oppfatningar: Tittelen ”befrukta egg”, som vert nytta i norsk lov, er jo eigentleg misvisande, i staden bør ein omtale entiteten som eit embryo eller ein menneskespire, i og med at entiteten frå befruktning til død har det same arvestoffet.

Det er svært tankevekkande å lese om kva syn på menneskeverd som er føresett i den gjeldande abortlova; her er menneskeverdet basert på aukande alder – ei gradering som synest vilkårleg. Sameleis blir det med filosofiprofessorane Solbakk og Saugstad sine forsøk på å grunngje menneskeverd hjå menneske, då hhv. ut frå ”evne til å leve eige liv” og ”fornuftsevne”. Altså vert menneskeverd basert på individet sine eigenskapar, og då vil det alltid vere individ som fell utanfor, t. d. gamle med Alzheimer, eller nyfødde born. Det vert problematisk å tale om absolutt menneskeverd ut frå desse modellane.

Den siste delen av boka dreier seg om ”åtvaringar frå fortida”. Det er ei kjent sak at andre verdskrig sine redslar skulle bidra til ei styrking av menneskeverdet og individet sine rettar i etterkant av krigen. Det er også ei kjent sak at førkrigs-Tyskland opererte med groteske raseoppfatningar, ein type sosialdarwinisme, som skulle få blodige konsekvensar i tyske konsentrasjonsleirar. Meir ukjent er det at liknande raseoppfatningane også hadde sterkt fotfeste i Noreg i mellomkrigstida, jamvel om dei ikkje fekk like umenneskelege utslag. Tusenar av menneske vart t. d. sterilisert i Noreg i perioden mellom 1934 og 1977, med stønad frå norsk lov. Årsaka: Dei hadde såpass dårleg arveanlegg at det ikkje var gagnleg at dei førte slekta vidare. Dømet syner at tidsånda lett kan gjere at ein blir verdimessig ”nærsynt”.

Rognum og Ottosen har skrive ei viktig og tankevekkande bok om eit aktuelt tema, nemleg bioteknologi. Når ein les boka, skjønar ein at absolutt menneskeverd langt frå er ei sjølvfylgje i vårt samfunn. Boka vil gje stimulans til gjennomtenking av viktige problemstillingar, og innheld også mange vitskaplege og etiske argument mot (og for) moderne bioteknologi. Om eg har noko å utsetje på boka, er det kanskje at ho er flink til å kritisere vår tids grunngjevingar av menneskeverd, men at ho i litt for liten grad prioriterer å grunngje og argumentere sakleg og godt for sitt syn på menneskeverd.

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

Anders Piltz

St. Olav forlag 2006

68 sider

149,-

St. Olav forlag, som er norsk og katolsk, har nyleg gjeve ut ein serie med småskrifter. Nokre av dei omhandlar ”helgenar”, andre har tema innanfor andeleg rettleiing. I dette nummeret av UT melder og kommenterer vi dei fleste av desse skriftene. Den boka som her skal presenterast og meldast, bér tittelen ”Å lese Bibelen”, og er skrive av professor og prest Anders Piltz.

Boka, eller kanskje vi heller bør seie heftet, vert innleia med nokre tankar om korleis ein skal finne sanninga. I god romersk-katolsk og thomistisk stil tek forfattaren utgangspunkt i korleis verda er bygd opp, i all sin vidunderlege kompleksitet. ”Alt tyder på at det eksisterer en Skaper”. Så kjem eit par i og for seg interessante setningar, som inneheldt ei så artig omsetjingstabbe at eg nesten må ta dei med: ”Her kommer åpenbaringen [sic!] oss i møte. Jeg skriver ordet med stor forbokstav for helt tydelig å holde det adskilt fra individuelle åpenbaringer.” No ja, omsetjinga er elles stort sett god, sett bort frå eitt og anna ”svorsk” ord, t. d. når det på side 46 vert sagt at ”Kristi bønn gir salmene en dypere innebyrd.”

Men la oss no sjå litt nærare på hovudinnhaldet i boka. Piltz fortel at Bibelens Gud openberrar seg sjølv gjennom Jesus Kristus, og i og med NT er Openberringa avslutta, sjølv om han ikkje er ferdig fortolka på ein endegyldig måte. ”Forståelsen av [hendelsene i NT] vokser med tiden”, jfr. katolsk tradisjonstenking. Det er altså klart at skriftsynet som kjem til uttrykk her, ikkje akkurat samsvarer med det vi finn hjå Luther – t. d. med tanke på Skriftas klårleik – men det er interessant å merke seg at forfattaren i løpet av boka likevel siterer Luthers (og ”lutheranarars”) tanker om Skrifta, med tilslutning.

Piltz er oppteken av at ein skal nærme seg Ordet med respekt, og vere liksom Maria, som grunda på dei orda ho fekk høyre av Herren. Bibelen er vår ”andelege føde” som vi ”ivrig, ja, grådig” bør mette oss med, for der møter vi Jesus Kristus sjølv. Ein bør lese Bibelen ”i den hensikt der å finne veien til frelsen.” Piltz tek opp litt problemstillingar rundt eksegese og bibelforsking etter opplysningstida, og i samband med dette nemner han også dei problema det moderne menneske støyter på i møte med groteske historier, hendingar og gudsbilete(?) i GT. ”Bibelen er ingen uskyldig lesning”. Likevel, seier Piltz, skal ein vere klar over at Gud – fyrst og fremst gjennom sin Son Jesus – tek del i vår ”uoversiktelige, blodstenkte historie”. ”Kristi menneskelige natur er ikke noe illusjonsnummer”, og dette gjev ”løysinga” på det anstøytelege i Bibelen. Og difor må vi også, som kristne leggje stor vekt på GT, dersom vi i det heile teke vil forstå kven Kristus er. For Jesu Far er Gud slik han vert openberra i GT.

Er det noko eg saknar i ”Å lese Bibelen”, er det det fokus eg – med Luther og Paulus – er overtydd om at rettferdiggjeringslæra bør ha i ei rett forståing av Skrifta. Rettferdiggjeringa – det at mennesket vert frelst ved tru, ved nåde, og ikkje ved gjerningar – er sjølve hovudpoenget i Skrifta. Difor skal også Skrifta tolkast som lov og evangelium. Dette perspektivet er ikkje markert i denne boka, jamvel om det vert lagt vekt på at Bibelen djupast sett er ei kristologisk bok. Likevel er ”Å lese Bibelen” ei god bok med mange lærerike, inspirerande og interessante tankar, og eg kan difor – dersom lesaren er medviten – gjerne anbefale henne.    

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

Børge Haahr – Andersen, Logos Forlag, 169 s., 198 kr.

Mange av medlemene i Den Norske Kyrkje kan karakteriserast som ”kyrkjeframande”. Dei har lite kontakt med kyrkjelege arrangement eller representantar frå kyrkja. Men forbausande mange av desse vél likevel kyrkja som naturleg samarbeidspartnar ved dei fire store ”overgangane” i livet, nemleg fødsel (dåp), pubertet (konfirmasjon), ekteskap (kyrkjeleg bryllaup) og død (kyrkjeleg gravferd). Evangeliet i livets overgange drøftar desse livsovergangane frå mange ulike sider: Fyrst og fremst teologisk – ved å gje ei innføring i kva Skrifta og den kyrkjelege tradisjonen seier om overgangane og dei rituala som vert knytt til dei.

Men forfattaren dreg også inn mykje antropologisk, sosiologisk og religionshistorisk materiale, noko som gjev boka ein brei appell og eit breitt perspektiv. Han drøftar m. a. kva som generelt sett er nytteverdien av ritual, kva folk i dag tenkjer om kyrkja sine ritual, kva kyrkja ynskjer å oppnå ved å bruke ritual osb. Dette er sjølvsagt nyttig, ja, mest naudsynt, å kjenne til for ein prest som skal arbeide i ei folkekyrkje. Dåp, Konfirmasjon, Bryllaup og gravferd – men også ei mengd med andre ritual, som t. d. å leggje blomar ved grava, har jo stor tyding for folk, jamvel om dette ikkje alltid vert sagt i klartekst.

Ei stor styrke ved boka til Haahr-Andersen er at ho ikkje køyrer seg fast i teori, men støtt og stadig kjem attende til kvardagen – ein kvardag som einkvar folkekyrkjeprest vil kjenne seg attende i (Haahr-Andersen har sjølv arbeidd som prest i den danske folkekyrkja, utanfor København, i 13 år.)  Forfattaren gjev mange praktiske tips til korleis vi kan gjere at ”nye” i kyrkja kjenner seg velkomne og vert inviterte til nærare fellesskap. Han gjev fyldig innføring i korleis han sjølv gjennomfører dåpssamtalar, konfirmasjonstalar, bryllaupstale i kyrkja, sørgjesamtalar osb., og dette er praktisk informasjon som prestar/kateketar/diakonar og ikkje minst teologistudentar som skal ut i kyrkjeleg praksis, vil ha stort utbyte av.

Til slutt må eg også nemne at det er forfriskande at forfattaren har oppdaga dei rike kjeldene vi har i Luthers skrifter. Luther foretok jo ei massiv, bibelfundert gjennomtenking av kyrkja sine rituale og sakrament, og dette – kombinert med den ofte sjelesørgjeriske og livsnære tonen hans – gjer at hans skrifter på mange måtar representerer ein ressurs som vi ikkje har råd til å gå forbi. Forfattaren trekkjer t. d. fram Luthers ypperlege skildring av ekteskapet ved stikkorda ”skaparordninga, bodet, krossen, velsigninga”. Forfattaren skal også ha ros for å vere tru mot Bibel og vedkjenning. Han distanserer seg t. d. frå ei ”alle døypte er frelst”-lære, og dette gjer han med stor visdom. Boka vert varmt tilrådd.

Hallvard N. Jørgensen

Tove Rustan Skaar

Verbum

2007

159 sider.

248 kr.

Tove Rustan Skaar er bibelskulelærar ved Høgskolen i Staffeldtsgate i Oslo. Hennar bok ”Inn i tilbedelsen” kan seiast å vere etterlengta. Tema for boka er – som undertittelen seier – ”den nye lovsangstradisjonen”. Boka er delt inn i tre delar. I den fyrste delen av boka, ”Innhold og ideologi”, skildrar Skaar fellestrekk ved den nye lovsongen. Ho tek fram tekstar, presenterer sentrale artistar og lovsongsleiarar, drøftar teologisk bakgrunn for rørsla etc.

Den neste delen av boka, ”Kritiske røyster” er ei samling av representative kritikarar av den nye lovsongstradisjonen. Her kjem eit breitt spekter med meir eller mindre velfunderte argument fram. Den tredje delen av boka ”Syng lovsang!” har eit meir normativt preg; her drøftar Skaar sjølv kva som er bibelsk, sunt og gagnleg med tanke på song og musikk i kyrkjelydssamanheng.

Skaar står sjølv for eit evangelisk-luthersk, lågkyrkjeleg standpunkt. Med tanke på dette, er det då ikkje så overraskande at ho har atskillege kritiske merknader til den nye lovsongstradisjonen. Av dei mest vektige, kan her nemnast:

-         Det er ikkje slik at kyrkjelydsarbeidet sin suksess er avhengig av lovsong, slik ein av og til kan høyre.

-         Kristen kyrkjelydssong bør ha eit breiare perspektiv enn kun lovsong: T. d. bør læresalmar og klagesalmar få rom, ikkje minst med tanke på at trua vår i stor grad vert forma av det vi syng.

-         Songvalet bør bli utsett for ei viss kritisk vurdering, helst også av folk med læreansvar.

-         Mange gamle salmar og songar reflekterer ”levd kristenliv” og sunn, bibelsk teologi. Unge kristne bør difor også synge og lære desse.

Men Skaar har også mykje positivt å seie om nyare lovsong:

-         For det fyrste er det jo heilt legitimt å lovsynge og tilbe Gud: Skrifta oppfordrar til det.

-         Skrifta har ein god del å seie om kjærleik til Gud, noko som ofte kan vere eit tema i desse songane. Utfordringa vert å tale sant om denne kjærleiken, slik at ein unngår hykleri og loviskheit.

-         Det er viktig at song og musikk i kyrkjelydssamanheng faktisk kommuniserer med dei som syng. Her har ”pop”-lovsongen ei moglegheit til å nå inn i ungdomskulturen.

I det store og det heile er altså Skaar kritisk til ein del element i den nye lovsongstradisjonen, jamvel om ho også finn mykje positivt. Personleg tykkjer eg Skaar er ein balansert og dyktig rettleiar, og eg har vel eigentleg ingen kritiske merknader til noko av det ho skriv. Men ho skriv éin stad (s. 87) om at ein i lovsong kan erfare Guds nærvére. Her kunne eg nok ynskje at ho hadde utdjupa litt korleis ho reint konkret forstår dette.

Eg anbefaler varmt denne boka til alle kristne, men kanskje spesielt til ungdom og til folk som har ansvar for song og musikk i kyrkjelydssamanheng. Her får ein eit godt utgangspunkt for vurdering av nyare lovsong, og ein får god rettleiing med omsyn til val av song og musikk i kristne møte.

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

Asger Chr. Højlund

405 sider.

2007

Kolon Forlag

300 kr.

”Men han gav afkald. Bidrag til kristologien”, er forfatta av Asger Chr. Højlund, professor i dogmatikk ved MF i Århus. Boka fortener å bli omtala som ein liten murstein, både med tanke på sidetal (405 sider) og tankeinnhald. Højlund går nemleg svært djupt inn i materien som omhandlar Kristi person. Kven er eigentleg Jesus Kristus? Kva meiner vi når vi omtalar Jesus Kristus som Guds Son? Dette er nokre av spørsmåla forfattaren freistar å svare på ved fyrst å gå til oldkyrkja, dinest til moderne kristologiske utformingar, og til slutt ved å gå til NT sitt vitnesbyrd om Jesus Kristus.

Højlund famnar altså breitt i si kristologiske framstilling. Før eg går vidare til omtalen av sjølve hans framstilling, ynskjer eg rette merksemda mot ei viktig ”formell” side ved boka. Højlund vil meir enn å berre framstille kva kristne gjennom tidene har trudd og meint om Kristus. Han ynskjer også å drøfte i kva grad det er sant (overeinsstemmande med røyndomen) å omtale Jesus Kristus som Guds Son. Slik sett vert hans prosjekt på sett og vis ”risikabelt” (”Er det verkeleg sant?”), på den andre sida vert det desto meir interessant, relevant og ikkje minst: kraftfullt. Meir om dette nedanfor.

La oss då seie nokre ord om innhaldet i framstillinga. Fyrste kapittelet av delen om oldkyrkja bér tittelen ”Av samme vesen som Faderen”. Her får vi ei kort og grei framstilling av kristologi i dei fyrste 2-3 århundra, representert ved Hermas, Ignatius og Tertullian. Højlund er inne på den sk. visdomskristologien, som spela ei stor og viktig rolle i forståinga av kven Jesus var. Arius vert elles naturleg nok vigd mykje plass. Han konkluderte – mest på grunn av sin lojalitet til platonsk filosofi – med at Kristus var ein skapning, som såleis ikkje kunne openberre Gud fullt og heilt. Og det er her Nikenum (325/381) opponerer sterkt med sitt ”homoousion” (”av same vesen”).  Eit lite, men interessant, poeng som også vert aktuelt på reformasjonstida: Når Athanasius understrekar at Jesus er av same vesen som Faderen, ligg det ikkje berre eit soteriologisk (frelsesmessig) poeng i dette, men også eit sakramentalt: Nattverdssakramentet kan ikkje tildele frelse dersom det ikkje er guddomeleg realitet i det. Og denne realiteten er avhengig av den guddomelege realiteten i inkarnasjonen.

Det neste avsnittet hjå Højlund tek for seg tonaturlæra og Kalkedon-vedkjenninga. Her presenterer Højlund interessante nyansar mellom alexandrinsk og antiokensk kristologi. Båe ”skular” vil understreke at Jesus har to naturar. Men fyrstnemnde (hjå Højlund representert ved Athanasius, Apollinaris og Cyril av Alexandria) meiner at desse er så sterkt sameinte at ein ikkje kan skjelne mellom guddomeleg og menneskeleg. Men sistnemnde (hjå Højlund fyrst og fremst repr. ved Nestor) meiner at ein må skjelne klart mellom det som høyrer til den menneskelege og den guddomelege naturen.  Alle vil vere samde om at Gud er komen til oss i Jesus Kristus; utfordringa vert (til alexandrinarane) å ikkje neglisjere hans menneskelege natur samstundes som (til antiokenarane) ein fastheld den reelle einskapen mellom Gud og menneske. Højlund går vidare og drøftar Kalkedonense, og freistar å forklare i kva grad det er eit antiokensk eller eit alexandrinsk grunnsyn som her får gjennomslag. Svaret er vel ikkje heilt opplagt, konklusjonen i vedkjenninga er i alle høve at Kristus kjennast i to naturar i éin person.

Før eg går vidare til neste del av ”Men han gav afkald”, vil eg oppsummere med å seie at Højlund sjølv har gjeve ei innhaldsrik, sakleg og ikkje minst balansert framstilling av oldkyrkjeleg kristologi. Det skal elles nemnast at Højlund i avsnitta om oldkyrkja stort sett brukar sekundærlitteratur (Grillmeier, Elert, Skarsaune, Kelly).

Den neste delen av boka byr på mykje interessant lesing, og sikkert også mange nye tankar for den gjennomsnittlege lesaren. Dette er også vesentleg lettare lesing enn ein del av drøftingane i den førre delen av boka. Højlund drøftar to kristologiske utkast inngåande, det éine tilhøyrer den radikale, engelske biskop J. A. T. Robinson, det andre den sprenglærde lutheraneren Wolfhart Pannenberg. Felles for båe er at dei meiner at kristologien er nøydd til å bli nytolka ut frå moderne røyndomsforståing.

Højlund byrjar difor med eit kapittel på ca. 20 sider med generell drøfting av kva den moderne røyndomsforståinga er, samt om det er tvingande å la denne forme vår kristendomsforståing. Det er sjølvsagt svært interessant og relevant lesing. (Mykje av det er typisk Ex. Phil.-stoff, og til ein viss grad hentar Højlund også ein del av sine resonnement frå den lærde, evangelikale kyrkjehistorikar Alister McGrath.)  Højlund poengterer at ein innanfor teologien i dag har teke eit oppgjer med Barths vekt på den transcendente Openberringa, til fordel for ein meir liberalteologisk art samanveving av gudstanken og den moderne kultur. Ein forkastar gjerne Guds suverene evne til å gripe inn, men vektlegg Gud som den som gjev heilskap, meining og samanheng i tilveret. Her finn då også Kristus si rolle.

Fyrst ut er altså den radikale Robinson. Han meiner at det er mest rett å forstå Kristus som ”ein av oss” i den altomfattande evolusjonistiske straumen. Kristus er eit menneske som deler alle våre livsvilkår, jamvel vår falne natur.  Det som skil Jesus frå oss, er fyrst og fremst hans ”verkeleggjering av det sanne menneskelivet.” Såleis er ikkje Jesus fødd av ei møy, han er heller ikkje objektivt stått opp frå dei døde. I omtalen av Jesus som Guds Son blir det viktig for Robinson å understreke at denne tittelen ikkje er vesensmessig å forstå, men funksjonelt – Jesus er Guds Son av di han i sitt liv, gjennom sine gjerningar, reflekterer kven Gud er.  Robinsons kristologi er – oppsummerande – ein type adoptianisme, der det etiske ved Jesus får klart størst vekt.

Går vi til Pannenberg, vil vi finne ein del av den same ”forpliktinga” på den moderne røyndomsforståinga. Men Pannenberg er likevel langt meir positiv til å ta i bruk bibelsk og teologihistorisk materiale enn Robinson. Men hans bruk av historisk-kritisk metode fører til ei avvising av at Jesus såg på seg sjølv i messianske eller guddomelege kategoriar. Heller ikkje hadde Jesus noko medvit om at han skulle døy. Og han vart ikkje fødd av ei møy. Det eineståande ved Jesus i hans liv, er at han er ein representant som så nært identifiserer seg med Guds rike.  Men etter hans død, kjem dét som i fylgje Pannenberg skaper ei heilt endra oppfatning av kven Jesus er, og jamvel også ei dreiing i kven han er; nemleg oppstoda. Oppstoda er Guds apokalyptiske inngrep som avslører kven Jesus er: Jesus er av same vesen som Gud sjølv. Men dette hadde han ikkje del i før oppstoda. Han får del i dette Guds vesen i og med oppstoda, og denne hendinga får tilbakeverkande kraft, meiner Pannenberg. Premisset for denne tenkinga ligg i ei oppfatning av historia som tilseier at det er i historia sanninga blir til, ikkje over eller utanfor. Og såleis kan også Pannenberg tenke seg Gud som foranderleg, og at noko kan ”bli til” i Guds natur.

I denne delen av boka får ein ei sakleg og god innføring i kristologi på moderniteten sine premiss. I den neste delen av boka presenterer og drøftar Højlund det biletet (og til dels: dei bileta) av Jesus som vert teikna opp i NT. Denne delen er stor (nær 200 sider), og her kjem han også stadig attende til Robinsons og Pannenbergs kristologiske framstillingar, og drøftar i kva grad desse samsvarer med, eller avviker frå, NT. Det skal nemnast at Højlund brukar mykje ulik litteratur om NT til gurnn for si framstilling, men særleg nytestamentleren N. T. Wright spelar ei viktig rolle.

Højlund byrjar med ein introduksjon, der han drøftar moglegheita for å finne fram til ”den historiske Jesus”. Viktig her, er det sk. ”3. quest”, ei vending innanfor evangelieforskinga dei siste 20-30 åra. I denne perioden har ein – mykje på grunn av arkeologiske funn, samt auka interesse for Josefus – vorte meir oppteken av å forstå Jesus ut frå den samtidige, jødiske konteksten (i motsetning til t. d. Bultmann-skulen, som var meir oppteken av å forstå NT ut frå hellenistisk påverking), fylgjeleg har ein også vorte langt meir positiv til å finne fram til ”den historiske Jesus”.

Højlund er oppteken av at ein bør vere open for å la ein del av det kristne trusgrunnlaget, nemleg den historiske delen, bli utsett for allmenn prøving. Her bør ein likevel ikkje vere for rask; som nokre hundre års Jesusforsking har synt oss, er det ei nærliggjande og til dels uunngåeleg fallgruve å la standpunkt og oppfatningar ang. Jesus og evangelia bli avgjort av reint subjektive preferansar. Højlund er klar over dette, men ynskjer vist nok ikkje å forkaste historisk evangelieforsking likevel. Til ein viss grad kan ein nemleg etterprøve (d. e sannsynleggjere) det historiske i den kristne trua, men når ein har med Gud og Guds gjerning å gjere, vil det likevel alltid finnast historiske hendingar som vanskeleg/umogleg kan verifiserast med vanlege historisk-vitskaplege verkemiddel. Den kristne trua vedkjenner Jesus som Gud av Gud, og såleis som ein som også må openberrast for menneske (Jfr. t. d. Matt 11,27 og 16,17). Dette kan synast som eit paradoks, men både ein historisk og ein ”teologisk” (trusmessig) innfallsvinkel er naudsynt.

Såleis går altså Højlund i gang og presenterer det jødiske samfunnet på Jesu tid. Her er mange viktige og relevante opplysningar om samfunnsspenningar, romersk okkupasjon, ulike grupperingar, viktige historiske hendingar etc. I neste del er det Jesu historiske framtreden som vert drøfta, hans likskap med Johannes døyparen, hans forkynning av Guds rike, hans utveljing av læresveinar, hans under, hans ”etikk”, hans død osb. Her er så mykje som kunne vorte trekt fram frå Højlund si framstilling. La det berre vere sagt at Højlund er grundig, sakleg, informert og nyansert i det han skriv. Ofte presenterer han ulike forskingsstandpunkt, før han sjølv argumenterer for truverdet åt det som evangelia fortel.

Højlund gjev seg i det neste kapittelet i kast med oppstoda. Også her dominerer den historiske innfallsvinkelen, og Højlund syner at det er svært vanskeleg å kome bort frå at dei fyrste kristne verkeleg hadde ei fast tru på at Jesus var stått opp lekamleg frå dei døde. Så tek Højlund opp synet på livet etter døden i jødisk og gresk kontekst, oppstodetrua i NT, den tome grava, møtene med Jesus etter oppstoda osb. Etter alt dette konkluderer han som Paulus: Det er avgjerande for kristendomen si sanning og relevans at Jesus verkeleg stod opp. Højlund meiner at ein må ”sluke ei rekke historiske kamelar” dersom ein avviser det som uhistorisk at Jesus verkeleg stod opp frå dei døde.

Dei siste ca. hundre sidene er vigde til ein presentasjon av trua på Jesus hjå apostlane og den fyrste kristne kyrkja. Nytestamentlaren J. D. G. Dunn sitt syn på Kristus hjå Paulus vert – med god grunn – inngåande drøfta. Dunn meiner ein best forstår talen om Kristus som preeksistent, som metaforisk. Kristus er ikkje Gud, det vil i fylgje Dunn medføre eit brot med monoteismen. Når Kristus vert tilbeden som Herre og Son, er dette av di mennesket Jesus på ein eineståande måte lét Guds vilje skje, og ved å gje sitt liv og stå opp att blir opphøgd av Gud. Jesus vert såleis på sett og vis stilt i ”same klasse” som dei GT-lege profetane.

Dunns syn på Jesus Kristus er sjølvsagt eit godt stykke unna den oppfatninga av Jesus som skulle utmeisle seg i oldkyrkjeleg teologi og vedkjenning. Højlund argumenterer sakleg og godt mot denne Dunns oppfatning, fyrst og fremst ved å understreke at Jesus vert tilbeden, noko som i jødisk tru strengt er forbeholdt Gud. Og vidare er det tydeleg i NT at det ikkje held å plassere Jesus i same kategori som profetar, englar eller andre ”mellomvesen”. Jesus er meir enn desse, jfr. Hebr 1,13; Ef 1,20f. Fil 2,5-11 vert vidare ein viktig grunnstein i argumentasjonen for Kristi preeksistens.

Drøftinga av jomfrufødselen er grundig, heile 14 sider. Dette er eit viktig kapittel, og relevante sider ved dette punktet i vedkjenninga vår, vert drøfta. Højlund understrekar at jomfrufødselen er med på å verne om realiteten i inkarnasjonen, og dermed også realiteten i vår frelse. I den samanheng peikar han på korleis kristologiske utgåver som avviser jomfrufødselen, gjerne framstiller Jesu einskap med menneska som det grunnleggjande. Men då ligg det også snublande nært å framstille Jesus som det store forbildet, ikkje som den som kjem frå Gud for å utføre eit frelsesverk som menneska aldri kunne utført.

Det tok meg lang tid å studere meg gjennom ”Men han gav afkald”. Men eg angrar slett ikkje på å ha brukt desse timane på å lese boka, setje meg inn i nye problemstillingar, argumentere for og imot etc. Heller sit eg att med kjensla av å ha fått eit djupare og meir historisk bilete av kven Jesus Kristus var – og også er, i mitt eige liv. Som ein kan forstå, har eg eigentleg fint lite å utsetje på denne boka, men derimot mykje å rose. Sjølvsagt kunne Højlund valt andre perspektiv, t. d. er ”Messias i GT” ikkje behandla som eit eige emne, heller ikkje kristologien i brevlitteraturen utanom Paulus. Og sjølv kunne eg nok også ynskt at han hadde sagt noko meir om kva det innebér for Paulus’ kristologi at han har sin bodskap openberra frå Jesus sjølv (Gal 1,12, Ef 3,3). Men dette er berre småplukk vege opp mot boka i sin heilskap. ”Men han gav afkald” er fyrst og fremst ei grundig teologisk framstilling. Men utover dette har ho også oppbyggjeleg, og ikkje minst apologetisk, nytte. Ho vert med dette varmt anbefalt.

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

Paul Leer-Salvesen

Verbum, 194 s., 268,- kr.

Paul Leer-Salvesen (PLS) er professor i systematisk teologi ved Høgskulen i Agder. På HiA har dei gjennomført eit forskingsprosjektet ved namn Gud på Sørlandet – mer venn og mindre allmektig?, og Moderne prester er ein del av dette prosjektet. PLS har gått fram ved å trekkje ut ein del tilfeldige kyrkjelydar frå Oslo og Agder/Telemark bispedøme. Deretter har han intervjua 19 ulike prestar frå desse bispedøma, 9 frå Oslo og 10 frå Agder/Telemark. Prestane er anonyme, men dei har fått fiktive namn, og bakerst i boka kan vi lese alderen deira (i tiår), samt kjønn og arbeidsstad (bygd/by). Dette er nyttige opplysningar for lesaren. Føremålet med undersøkinga er å finne ut om prestar sine haldningar og meiningar i samband med etikk og dogmatikk har endra seg. PLS har intervjua prestane, og presentert åtte ulike case for dei, og dei viktigste tema er sambuarskap, homofilt samliv, fortapinga og synet på Jesu fødsel og oppstode. I boka får vi lese ein del av dei svara som prestane gav, i tillegg til ein god del kommentarar frå PLS si hand innimellom svara.

Det er verdt å spandere nokre ord på PLS’ framgangsmåte og presentasjon av resultat. Stort sett verkar metodane hans gode og gjennomtenkte. Dei fleste av kommentarane hans er gode, informative og balanserte, jamvel om dei nok her og der nærmar seg det tendensiøse (som t. d. i samband med spørsmålet om homofile sambuande: ”Men Geir er ingen fordømmende prest. Han vil for eksempel ikke nekte de to lesbiske kvinnene nattverd.”). Eg har sett ein del spørsmålsteikn i margen ved måten PLS stadig trekkjer fram Luther og ”luthersk tradisjon” som ”forsvararar” for den teologiske utviklinga i den norske kyrkja. T. d. er det sant, som PLS seier, at Luther såg på ekteskapet som ei verdsleg ordning. Men Luther var likevel på mange måtar milevidt frå den type teologisk og etisk resonnering som mange av desse prestane gjennomfører: Dei ”moderne prestane” – syner det seg – ber nemleg vitnesbyrd om ei ganske fundamental endring i synet på samlivsspørsmål. Kort oppsummert representerer prestane ein etikk som langt på veg er allmenn og ”skapingsbasert”. Men når det kjem til Skrifta verkar det som om dei fleste av dei kjenner seg ganske ”frie” – under dekkje av ei (ofte lettvinn) ”kontekstuell og historisk-kritisk tolking”, evt. ved å la ”livrøynsler” få eit praktisk primat over Skrifta. PLS konkluderer også med at prestane på mange måtar representerer eit meir ”humant” gudsbilete enn før, spes. i samband med livets to utgangar.

PLS skal ha ros for å ta opp spørsmålet om teieplikta. Hans refleksjonar rundt dei svara som prestane gjev her, verkar gjennomtenkte, og er vel verde å lytte til. Sjølve avslutninga på boka tykkjer eg at PLS hadde gjort best i å utelate: Her oppsummerer han kva han har funne ut i intervjua, og konkluderer med at kyrkja bør ta eit oppgjer med dei delar av tradisjonen som ”ikke lenger er meningsfulle og bærekraftige” (!). Dette gjeld då kyrkja sitt syn på fortapinga, sambuarskap og homofilt samliv. Kva Bibelen seier, er irrelevant, synest det som. I staden er det prestane – og folk flest – sine synspunkt som bør vere vegleiande. Dersom dette ikkje PLS’ syn på saka, burde han sagt det, for det er slik det framstår.

”Moderne prester” er ei interessant, og på mange måtar lærerik, bok om korleis ein god del av prestane i DNK tenkjer om viktige etiske og teologiske spørsmål. Samstundes er boka eit vitnesbyrd om den (etter mi meining) djupe læremessige krisa kyrkja er inne i for tida.

Hallvard N. Jørgensen

dVk og Hb er bøker som dei fleste i Noreg veit meir eller mindre om. Kort her kan eg nemne at dVk er ein kriminalroman som blandar ”truth and fiction” på ein (seiast det) forbausande flott måte. Sikkert er det i alle fall at boka har fått eit verkeleg stort nedslagsfelt i Noreg, oppsiktsvekkjande 200 000 eksemplar av boka har til no vorte selde! På verdensbasis kan ein gange det talet med 60. Det som har skapt så mykje blest om dVk, må nok likevel seiast å vere dei (i dobbel forstand) uortodokse teoriane som der er framsette, meir enn den skrivemessige dugleiken til forfattar Dan Brown. Som Skarsaune mange gonger påpeiker i si bok, har ikkje Brown på nokon måte forska seg fram til desse teoriane sjølv, det måtte i så fall vere dersom ein kan kalle det å lese ei bok – Hb – for forsking. Det er nemleg denne boka som gjev ”råstoffet” til det meste av det som Brown skriv om Jesus, Vatikanet, Maria Magdalena, Tempelriddarane, Den Heilage Gralen, kanonhistoria osb.

Fyrste kapittel i ”Den ukjente Jesus” omhandlar det som er ein av grunnsteinane i både dVk og Hb, nemleg funnet av pergamentrullar i ei lita kyrkje i Rennes-le-Châteu i Frankrike. I Hb vert det påstått at det i 1890 vart funne fire slike rullar, og to av desse gav (visstnok) til kjenne at Jesus verkeleg var gift med Maria Magdalena. I det andre kapittelet er ”den heilage gralen” tema. ”Gralsforteljingane” stammar frå ca. 1200 og utover, og gralen kan vere anten den tallerken som Jesus hadde nattverdbrødet på, eller begeret som vinen var i, eller også eit beger som Jesu blod rann oppi. Men Hb og dVk meiner at gralen i staden nok er løyndomen om Jesu blodsline. Skarsaune går djupt inn i det ein kan vite om alt dette, og han konkluderer med at teoriane om ”Jesu kongelege etterkomarar”, som fylgje av ekteskap med Maria Magdalena, i det store og det heile byggjer på fusk, fanteri, lygn, bedrag og falskneri – i tillegg til slette historisk-vitskaplege metodar.

Dei to fyrste kapitla i ”Den ukjente Jesus” tek altså ganske grundig opp problemstillingar henta frå dVk. Dei som ikkje har lest dVk, vil nok finne dette interessant (dei som har lest dVk, vil utan tvil like det), men det kan kanskje bli litt mange namn og opplysningar på éin gong, særleg i det fyrste kapittelet.

Det tredje kapittelet omhandlar Maria Magdalena, og kva rolle ho spelar i NT, i apokryfe evangelier, i middelalderlegender og – sjølvsagt – i dVk. Og det kjem vel neppe som ei overrasking for nokon at Skarsaune rettar flengjande kritikk mot sistnemnde bok for å sidestille legendariske, oppdikta middelalderforteljingar med det Nye Testamente, som historiske kjelder. Uansett: Maria Magdalena er ein person som er populær i mange krinsar også i dag, og det Skarsaune skriv om dei historiske kjeldene om hennar person, er interessant og lesverdig.

I det fjerde kapittelet er det kanonhistoria som er i sentrum. I Hb vert det sett fram påstandar om at det var keisar Konstantin som avgjorde kva skrifter som skulle vere med i NT. Etter tidlegare forfylgjing av kristne under keisar Diokletian, var dei fleste kristne skrifter inndregne og øydelagde. Konstantin stod difor ganske fritt til å utforme sitt eige Jesusbilete, og NT vart difor endra, slik at vi fekk ein meir guddomeleg Jesus. Men alt dette er vrøvl frå ende til annan, slår Skarsaune fast. Og kva meir er: Det er ikkje særleg vanskeleg å avkrefte det heller, for vi har mange gode handskrifter til NT frå før Konstantin si tid. Skarsaune går også grundig inn på kva som er innhaldet i ein del NT-lege apokryfe skrifter, samt kanonprosessen og kvifor desse skriftene ikkje kom med i NT. 

Det femte kapittelet er verkeleg ein godbit for alle som er interessert i evangelia og Jesusforskinga. Her går Skarsaune, over 55 sider, inn i debatten om Q-kjelda og Thomasevangeliet. Q-kjelda er ei hypotetisk kjelde; ein tenkjer seg då at Matteus- og Lukasevangeliet byggjer på Markusevangeliet. Problemet er berre at Matteus og Lukas har ein del stoff felles, som ein ikkje finn i Markus. Dette felles stoffet ser ein føre seg som ei kjelde som både Matteus og Lukas har nytta. Skarsaune er ikkje bastant på dette området, men han grunngjev meiningane sine på ein overtydande måte. Han trekkjer fram at det i alle høve vil vere vanskeleg å vite kva slag kriterier ein skal nytte for å rekonstruere ei evt. Q-kjelde, og at det difor vert meir eller mindre basert på gjetting dersom ein freistar å finne fram til eit meir eit meir opphavleg Jesusbilete på grunnlag av ein slik rekonstruksjon. Thomasevangeliet vart funne i Nag Hammadi i 1945, i lag med ein del andre gnostisk prega skrifter. Det er vanskeleg å vite når det er skrive, Skarsaune meiner at ein del tyder på ei avfatting rundt 150 e. Kr. Men dei avskriftene vi har, er eldre.

Thomasevangeliet har vore mykje debattert innanfor evangelieforskinga, og grunnen er at skriftet inneheld ein del ord som har klare parallellar i dei synoptiske evangelia, i tillegg til ein del ord med gnostisk ”klang”. Nokre forskarar, t. d. Jesusseminaret i USA, reknar med at nokre få delar i Thomasevangeliet kan representere ”nye” Jesus-ord. Skarsaune argumenterer derimot overtydande for at Thomasevangeliet er avhengig av evangelia i NT. Mykje av argumentasjonen vil det føre for langt å gå inn på her – det dreier seg mykje om analyse og samanlikning av Q, dei synoptiske evangelia, og (den greske og den koptiske) Thomas. Han legg også vekt på den klare gnostiske tendensen i Thomas, i motsetning til dei synoptiske evangelia, der vi møter langt fleire menneskelege trekk hjå Jesus. Men spesielt interessant er det å lese om korleis Skarsaune vil sjangerbestemme skriftet. Han gjev mange gode grunnar for at Thomasevangeliet best er å forstå som eit ”utfyllande” skrift som fortel om Jesu undervisning av læresveinane etter at han var stått opp frå dei døde.

Det sjette kapittelet omhandlar særleg Jesu død. Døydde Jesus verkeleg på krossen? Eller overlevde han kanskje, og reiste til eit anna land, kanskje Frankrike eller moglegvis India? Skarsaune går gjennom nokre av dei til dels kompliserte opphava til nokre av dei moderne teoriane om kvifor Jesus ikkje døydde på krossen. Det finst nemleg dei som påstår at Jesus vart døyvd med opium då han drakk eddikvin på krossen, og vidare at essenarane sin legekunst hjalp han til å overleve i trass av skadene han pådrog seg. Men alt dette er berre vrøvl, seier Skarsaune, og det byggjer på falskt eller rett og slett fråverande kjeldegrunnlag. Dette kapittelet er spesielt lærerikt, ikkje berre av di det tek opp nyare teoriar om at Jesus ikkje døydde på krossen, men også av di ein får ein fin gjennomgang av kva vi verkeleg kan vite om Jesu død ut frå evangelia.

Det sjuande og siste kapittelet er eit slags oppsummeringskapittel, der Skarsaune på sett og vis gjev det rette svaret på kvar vi bør gå for å få vite kven Jesus verkeleg var – nemleg til evangelia og breva i NT. Han reflekterer også litt rundt korleis historikaren arbeider for å finne ut om skriftene verkeleg er truverdige. Oppgåva til historikaren er, seier Skarsaune, å handsame meir eller mindre partiske kjelder ”med omtanke og dømmekraft”. Og når ein gjer det, vil ein finne at skriftene i NT er forbausande truverdige.

Alt i alt ser ein at Skarsaune er innom ganske mange forskjellige tema i løpet av ca 250 sider. Og ein del stader går han veldig grundig ned i tema som kan verke perifere og lite relevante (men likevel interessante!). Så kan ein spørje: Er dette verkeleg naudsynt, eller kunne Skarsaune ha greidd seg med ein tredjedel av det sidetalet han enda opp med? Eg trur at svaret her må bli at det i høgste grad er naudsynt, og eg vil freiste å grunngje det på fylgjande måte: Om nokon skulle vere i tvil: Teoriane i dVk og Hb framstår ikkje som fantasi og fiksjon. Dei gjer krav på å vere sanne. Og dei feilaktige teoriane og standpunkta som vert fremja, er (på forførande vis) grunngjeve av ei salig blanding av reell historisk kunnskap og reell fantasifull fiksjon. Men Denne blandinga er farleg, for når lygna på denne måten vert blanda med sanning, er det svært vanskeleg for ”mannen i gata” å skilje kva som er gale og kva som ikkje er det. Og som om ikkje dét er nok: Då Da Vinci-feberen herja som verst, vart vi vitne til at talsmenn for det heile fekk presentere sine standpunkt utan motspørsmål i beste sendetid på riksdekkjande TV. Når ein samstundes tek med reknestykket at ca. kvar 20. nordmann eig ei utgåve av dVk, er det enkel matematikk at feilaktige påstandar om Jesu ekteskap med Maria Magdalena, om Konstantins samling av NT osb. får fotfeste i det norske folk.

Den postmoderne tankegangen, kombinert med ein stadig større overflod av informasjon, kan lett føre til resignasjon: ”Er det i det heile teke mogleg å vite noko om Jesus? Kan ikkje dVk og Hb ha like rett som Bibelen – båe har jo gode grunnar for det dei påstår?” Men Skarsaune vågar å ta opp kampen med ein slik tankegang. Difor er ”Den ukjente Jesus” ei umåteleg viktig bok, som alle kristne (og ikkje-kristne) vil ha utbyte av å lese. Alle tenkjande kristne bør vite litt om kanonhistorie, om korleis evangelia var til og om argument for og imot det at Jesus døydde og stod opp. Vil ein lære om dette, er ”Den ukjente Jesus” ein fin stad å byrje.

Kurt Christensen

Credo Forlag

2005

528 s.

Kurt Christensen er professor i etikk og religionsfilosofi ved Menighedsfakultet i Århus. Denne mursteinen av ei bok omhandlar den sk. postmodernismen (frå no av: pm) – det store og til dels ueinsarta ”livssyn” som for tida pregar mykje av notidas vitskapsteori, etikk, populærkultur, filosofi osb. Men hovudtemaet er ikkje pm isolert, men derimot korleis kristendomen relaterer seg til pm.

Det er lett å forstå at ”Postmodernismens…” har vorte ei tjukk bok med tema som spenner over mange område. Det er difor også lett å ha forståing for at forfattaren for ein stor del har nytta sekundærlitteratur som kjelder; sentrale forfattarnamn i den samanhengen er D. A. Carson, Stanley Grenz, Alister McGrath, Lesslie Newbigin, Brian J. Walsh og Richard J. Middlethon. Nokre av desse namna vil kanskje vere kjende for lesaren. Eg vil ikkje seie at den utstrakte bruken av sekundærlitteratur skjemmer unødig. Det er jo uansett slik at store delar av framstillinga nødvendigvis må bli litt overflatisk. Men no er det på tide å gå over til innhaldet i boka – og innimellom vil vi kommentere der vi finn det høveleg:

Fyrste delen av boka omhandlar forståinga av sanning i den postmoderne kultur: ”Dei store forteljingane” (i modernismen: universelt framsteg og frigjering ved vitskap og tileigning av objektiv kunnskap) har brote saman, ”konstruksjons”-tankegang har slege sterkt inn i erkjenningsteorien, vekta har gått frå tekst til lesar i hermeneutikken, og generelt i forhold til livssyn og religion er den rådande tankegang relativisme og pluralisme: Ingen kan gjere krav på den universelle sanninga, ein må difor tillate fleire ”sanningar” side om side. Sjølve framstillinga (med omsyn til djubde, storleik og temaområde) overlappar nok for ein stor del det gjennomsnittlege ex. phil pensum si behandling av det same temaområde.

Neste kapittel omhandlar trekk som peikar fram mot pm, i førmoderne og moderne epokar. Christensen legg vekt på at pm på ingen måte kom som eit ”lyn frå klar himmel”. Ein av dei som mest tydeleg gav forvarsel om at ein postmoderne tankegang var i anmarsj, var vel Friedrich Nietzsche, han er difor vigd eit minikapittel i boka – og dette er interessant lesing. Eit av dei mest sentrale poenga hjå Nietzsche er korleis fornufta eigentleg er underordna ”viljen til makt”. Alt fornufta gjer, er å gje slike ”makt-handlingar” eit skin av rasjonalitet.

Kapittel tre freistar å etablere eit teologisk-filosofisk livssynsperspektiv som kan tene som ”arkimedespunkt” for å døme om det postmoderne livssyn. Interessant nok vert det framheva – som jo heilt sant er – at ein person som vil bli ein kristen, på mange måtar må gå gjennom eit paradigmeskifte – bort frå (i alle fall grunnleggjande delar av) det postmoderne eller moderne paradigme. Christensen innser at ”nøytralitet” er umogleg i jakta etter eit fast utgangspunkt (det er jo også ei viktig postmoderne innsikt), likevel vil han hevde at det standpunktet han inntek - nemleg ei konservativ, kristen tru – langt på veg kan forsvarast allment, då ved sk. logisk konsistens, ved historiske grunnar, og ved ”pragmatisk” sanningskarakter (dvs. at kristendomen ”funkar” i livet hans.) Det er særleg den logiske konsistensen som vert interessant å kommentere i denne samanhengen. Her vert det nemleg presentert fem ”kriterier” på at ein religion er sann. Føremålet med kriteria er altså å avgjere om den éin religion er betre eller dårlegare enn ein annan. Nokre av kriteria: Rlg. skal vere praktisabel, fremje god moral, omfatte sentrale delar av røynsla, svare til røyndomen og vere samanhengande i sentrale utsegner. Dette er i og for seg interessante resonnement, men eg må medgje at det for min del ringar nokon varselbjeller: Står ein ikkje her i fare for å ”avgrense” Gud etter kva tankar ein på førehand har om Han? Særleg presserande vert jo dette i kriteriet ang. moral. Kan vi – av oss sjølve – fastslå kva som er Guds vilje og moral, og så bruke dette for å ”finne” Gud i den rette religionen? Christensen referer klokt nok fleire syn på heile denne framgangsmåten, og det skal seiast at ein teolog som Aksel Valen-Sendstad har nokre vektige innvendingar. Men her vil sjølvsagt synet på allmenn openberring spele ei viss rolle. Eg stussar elles litt på at Christensen i denne samanhengen ikkje nemner noko om lov/evangelium – og opplevinga av dom og frigjering i møte med Ordet – som eit vesentleg poeng i tilsluttinga til kristendomen som Sanninga. Dette ville jo rime med Luthers inndeling av religionane – der andre religionar utanom kristendomen vert sett på som vegar til sjølvrettferdiggjering. Men kanskje vil Christensen plassere dette poenget under den før nemnte ”pragmatiske” (el.subjektive) sanningskategorien til kristendomen. 

Det fjerde kapittelet er så ei vurdering av det postmoderne livssyn. Her grip Christensen attende til tema få det fyrste kapittelet, berre at han no freistar å vurdere desse tema meir normativt. For å gjere ei lang historie kort, har han mykje kritikk mot store delar av det postmoderne tankegods, kanskje spesielt i avsnittet om religiøs pluralisme og relativisme. Men verd å merke seg, er at mykje av denne kritikken er basert på ”common sense” og er ikkje berre spesifikt teologisk. Elles: Når det gjeld vurderinga av postmoderne hermeneutikk i møte med Skrifta drøftar ikkje Christensen i det heile teke om Bibelen bør vere gjenstand for nokon form for ”hermeneutica sacra” – dvs. ein heilag hermeneutikk som lét Skrifta kome til orde på (etter mi meining) eigne premiss, som det inspirerte Guds Ord. Kva Christensen tenkjer om inspirasjonen vitast ikkje (jamvel om han kallar seg konservativ.) Likevel meiner eg nok at han burde teke med også dette legitime perspektivet i drøftinga si, og då særleg med tanke på eit slikt syns konsekvensar for moglegheita til å finne fram til rett og klar tolking, og spørsmålet om einskapen i Skrifta (for å nemne noko.)

Så kjem vi til det siste kapittelet, der fylgjande spørsmål vert teke opp: Korleis skal vi argumentere for kristendomen si sanning i den postmoderne kultur? Her vert det då på sett og vis drøfta strategi: Skal ein bruke ”moderne” reiskaper, d. e. ved å appellere til fornufta, bruke logikk, argument og sannsynleggjering? Eller bør ein heller bruke postmoderne reiskapar, og satse meir på det narrative (forteljande), på vitnesbyrd, på opplevingar, kjensler, fellesskap osb.? Eller kanskje ein bør vende attende til det premoderne, og tre fram med autoritativ forkynning – utan ”godkjenning” av fornufta? Christensen satsar, diplomatisk nok, på ein kombinasjon av desse tre perspektiva. Som eit apropos kan det nemnast at det alltid er ein viss fare for å forrekne sitt publikum; veit vi at høyrarane er ”slik og slik” og vil reagere best på ”den og den” type forkynning? Tja. Går ein til NT, vil ein jo finne at apostlane til ein viss grad ”tilpassa” forkynninga si til tilhøyrarane, jfr. Paulus’ Areopagostale og 1 Kor 9, 19-23. Det spørsmålet som då lurar i bakgrunnen, vert då sjølvsagt: Kva i kristendomen kan endrast, kva kan ikkje endrast? Christensen går så vidt inn på denne problematikken, og ser løysinga i omgrepet ”changing continuity”. Med dét vil han søkje å respektere at kristendomen har ”ei kjerne” sjølv om han reknar med at all kristendom er kontekstuell og kulturelt betinga. Kva er så denne kjerna? Her har ikkje Christensen noko klart svar. Han talar fleire gonger om ”de oldkirkelige symboler”, samstundes seier han at kvar grensa går mellom det uskiftelege og de utskiftelege ”er imidlertid vanskeligt at udtale sig generelt om.” Dette er etter mi meining for tynt, spesielt med tanke på at apostolikum og nicenum jo konsekvent (med unnatak av omgrepet ”homoousion”) hentar omgrep og innhald frå Skrifta sjølv – noko som jo rimer godt overeins med at vedkjenningane som kjent er norma normata, dvs. avleidd/derivert norm – av Skrifta. Dette punktet kunne altså gjerne vore drøfta litt djupare, då det jo også spelar ei stor rolle i det som er hovudtemaet for kapittelet.

Alt i alt er ”Postmodernismens…” vorte ei stor og god bok. Ein treng sjølvsagt ikkje lese heile, mange vil sikkert kunne nøye seg med kapitla med vurdering av det postmoderne livssyn og diskusjonen om kva metode ein skal bruke i kristen forkynning. I alle høve bør det understrekast at god og brei kunnskap om det filosofiske grunnlaget for postmodernismen er nyttig og viktig. Med ein slik kunnskap kan ein langt meir effektivt kjenne samtida og, som Paulus seier, ”[rive] ned tankebygningar og alt stort og stolt som reiser seg mot kunnskapen om Gud.” (2 Kor 10, 4-5)

Jan-Olav Henriksen (red.)

Kom Forlag

219 s.

Kr. 248

Temaet for ”Tro” er – opplagt nok – tru, både kristen og ikkje-kristen. Gjennom 13 essays får vi ein del ulike perspektiv på korleis tru kjem til uttrykk, fyrst og fremst i dagens (norske) samfunn. Hovudsakleg er det valt eit såkalla ”utanfrå-perspektiv” på trua. No vil eg kort gå gjennom dei 13 essaya, og kommentere litt.

Det fyrste essayet er skrive av Gunnar Danbolt, og omhandlar forholdet mellom tru og kunst i kyrkjehistoria. Her var det mykje nytt for meg, men det var verkeleg interessant lesing. Det er generelt sett interessant å sjå korleis kunst reflekterer den rådande tidsånd/filosofi/teologi. Danbolts essay gjer godt av å ha store fargebilete.

Kristin Solli Schøien skriv godt og lesbart om kyrkjerommet. Eitt av hennar viktige poeng er at kyrkjerommet ber bod om ein usynleg røyndom, og at rommet gjev hjelp til å uttrykke og artikulere trua på denne røyndomen.

Dei tre neste essaya glir litt over i kvarandre; Fyrst ut er Inger Furseth med ”Tro, kjønn og livshistorie”, så kjem Pål Ketil Botvar med sitt ”Hva tror nordmenn på?”, der han drøftar forholdet mellom trua og det sosiale. Knut Lundby skriv om ”Tro i det offentlige rom.” Dette er tre gode essay, og skikkeleg snacks dersom ein er interessert i dette temaområdet. Eit lite spørsmålsteikn har eg sett i margen i samband med undersøkjinga hjå Botvar om tilhøvet mellom (anten kristen eller nyreligiøs) tru og sosiale forhold. Han finn tydeleg samanheng her, og konkluderer med at religiøs orientering påverker sosiale forhold. Men: Er det så sikkert at t. d. ei nyreligiøs orientering skaper sosial endring? Kan det ikkje like gjerne vere slik at menneske med visse sosiale forhold søkjer til ei nyreligiøs orientering? Her tykkjer eg kanskje Botvar – i eit elles framifrå essay – kunne vore litt tydelegare.

Leif Gunnar Engedal og Gry Stålsett Follesø skriv godt om tru ut frå ein religionspsykologisk synsvinkel. Engedal skriv forståeleg, dog med ein del vanskelege ord, om utvikling av identitet. Essayet er til å bli vis av. Follesø skriv om korleis religiøs tru kan bryte ned eller byggje opp. Dette er eit viktig tema. Om det er noko å utsetje på artikkelen, så kunne det vel kanskje vere at Follesø ikkje godt nok klargjer det som er ei av kardinalutfordringane for religionspsykologien, nemleg det faktum at ”religion” er eit veldig, veldig komplekst og mangesidig fenomen. Kanskje er det difor betre å avgrense seg til ein viss religiøs tradisjon – og undersøkje korleis religiøs tru fungerer her – enn å tale ganske generelt om ”religion” og ”religiøsitet”.

Tore Frost skriv om tru og tvil frå ein filosofisk synsvinkel. Dette er artig og interessant lesing. Frost er innom Sokrates, Augustin, Descartes, Kierkegaard, Ibsen, Heidegger m. fl. Han skal ha ros for å skrive lett og ledig.

Bernt Oftestad skriv drivande godt og interessant om omvendingane hjå Ronald Fangen og Sigrid Undset. Vi får fylgje utviklinga hjå desse frå vantru (evt. mangel på tru) og til deira omvending. Oftestad får fram likskapar og ulikskapar mellom dei to, og samstundes knyter han også liva deira opp til den samtidige tidsånd og kulturstraum.

Henriksen skriv om ”Innhold i og betydning av kristen tro”. Eit viktig tema for han er at trua ”åpner for verdens muligheter”. Han skriv elles godt og reflekterer litt rundt kva innhaldet i trua er, korleis trua kan skape sjølvrefleksjon og -utvikling, kva forholdet mellom tru og viten er, osb. Det er ikkje alltid så lett å sjå korleis han grunngjev sine standpunkt om den kristne trua. Men dette har sannsynlegvis også noko å gjere med omfanget av artikkelen; det er avgrensa kva ein kan få plass til av resonnement.

Notto Thelle og Anne-Hege Grung skriv om kristen tru i møte med annan tru, fyrstnemnde litt på generelt grunnlag, sistnemnde i samband med meditasjon. Thelle poengterer at det er viktig å vere open for andre religiøse tradisjonar av di ein har mykje å lære av dei. Dette er det ikkje vanskeleg å vere samd med han i. Men eg set elles litt spørsmålsteikn ved hans relativt eklektiske bruk av NT i samband med hans oppfatning av den allmenne openberringa. Thelle seier sjølv at han går i retning av inklusivisme, men han drøftar diverre ikkje dei sidene av NT som utfordrar eit slikt standpunkt.

Grung skriv om djupmeditasjon i kristen kontekst. Det ho skriv, er interessant og lærerikt, og det synest som om slik meditasjon til ein viss grad kan ho noko for seg, reint mentalhygienisk. Det eg sjølv har mest problem med, er å forstå korleis denne ”objektlause” meditasjonen som fokuserer på pust og kropp, har noko med det spesifikke kristne å gjere. Her er Grung også ganske uklar, ho talar om at ”Gud er til stede overalt – i den mystiske tradisjonen også ved sitt opplevde fravær – det er vi som ikke har opplevd at vi selv er til stede.” Ho ser ut til å meine at di meir vi utforskar oss sjølve i meditasjonen, di meir får vi oppleve ”Guds aksept og kjærlighet.” Til dette seier eg med ein skeptisk mine: ”Hmmm…”

Den siste artikkelen skil seg markant frå dei tidlegare, her er det evangelisten Aril Edvardsen som fortel om tru og moglegheiter. Her er mykje godt og inspirerande å ta med seg, eg tykkjer også det er forfriskande at Edvardsen har så god kontakt med det bibelske materialet. Det er elles verd å leggje merke til at Edvardsen definerer tru som tillit til Guds løfte. Som god lutheranar seier eg ja og amen til det. Meir vanskeleg er det å svelgje hans likelydande definisjon av tru som ”positiv tenking”. (”Gud har skapt alle med en sjette sans i vårt indre som heter TRO – det vil si evnen til å tenke positivt.”) Her ser ein tydeleg slektskap med Kenneth Hagins liknande teologi om ”lover for positiv tenking”, utan at eg kjenner nærare til kva forhold til Edvardsen har til han.

”Tro” er blitt ei innhaldsrik og utfordrande bok. Dersom ein er interessert i ulike ”utanfrå-perspektiv” på tru, er lesinga av denne boka slett ikkje bortkasta tid.

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

Martin Lönnebo og Tomas Sjødin

Verbum

185 s.

298 kr.

”Vær, vind og livets alvor” er – som undertittelen også seier – ei brevveksling. Som vekselvis brevskrivarar og adressatar finn vi pinsepastoren Tomas Sjødin og biskop emeritus Martin Lönnebo. Tema i brevvekslingane er nettopp: Vær, vind og livets alvor. Her vert det skrive lett og ledig om dagleglivet, arbeidet, historier, tru, opplevingar, familie. Når det gjeld familie, er det særleg deira søner som vert nemnt; Lönnebo har, og Sjødin har hatt, barn som er funksjonshemma, og ein får eit innblikk i korleis dette opplevast.

Generelt sett er det mange gullkorn og mykje livsvisdom å ta med seg i denne boka. Mest hjå Lönnebo, vil eg nok seie, men også hjå Sjødin. Her kunne mykje vore nemnt, men eg skal berre ta fram nokre døme:

-         ”Valget for menneskeheten står mellom ”hellig og profant”, ”hellig eller profant”. To konjunksjoner avgjør. Nittenhundretallet valgte ”eller” og førte oss nær avgrunnen med nazismen og kommunismen.” (Lönnebo)

-         ”Nåden er lys og lett, synden er mørk og tung.” (Lönnebo)

-         ”Hvis man tenker på samtaler, er det nettopp de som preges av mot som kan få en lettende virkning. Motet til å si det slik det er. Motet til å spørre om det vanskelige.” (Sjødin)

-         ”Jeg har problemet med å lytte til muntre prekener om glede, jeg kan bli så nedtrykt.” (Lönnebo)

-         ”Ta livet på alvor, men ikke deg selv.” (Lönnebo.)

Men så skal det også seiast at her er mykje som lett kan oppfattast som litt inkjeseiande. Det er slikt stoff som har sin sjølvsagte plass i ei brevveksling mellom to gode vener, men som fort kan bli litt malplassert i ei bok som vert lagt ut på den opne marknaden. Skjønt malplassert; på den andre sida kan det jo innvendast at dette litt trivielle stoffet, om køyreturar, ver, mat og drikke etc. jo tener sitt føremål, både ved å skape ein viss ro-stemning for lesaren, samt også ved å vise korleis trua vert levd ut i, og samanvevd med, det daglegdagse livet.

Språket i ”Vær, vind…” er, med vilje, noko abstrakt. Sjødin og Lönnebo filosoferer og reflekterer, og av og til kan det heile bli noko høgtflygande. Men samstundes medfører dette litt luftige språket at lesaren vert utfordra til å tenke. Generelt sett kan det vel seiast at den kristendomsforma som kjem til uttrykk i ”Vær, vind…” er evangelisk, økumenisk, mild og noko rund i kantane. Kanskje vert det litt for straumlinjeforma; NT-leg kristendom er jo også prega av konfrontasjon, men dette finn ein lite av ”Vær, vind…” Samstundes skal ein ha i minne at boka ikkje har pretensjonar om å vere ei lærebok i dogmatikk eller bibelteologi.

”Vær, vind og livets alvor” er ei lun og god bok om livet i alt sitt mangfald. Boka har mykje god livsvisdom, og også ein del kristent, oppbyggjeleg stoff, jamvel om dette siste nok ikkje er den sterkaste sida ved boka. Mitt kanskje største ankepunkt mot henne, er av rein formell art: Sjeldan har eg lest ei bok med så mykje skrivefeil. Her synest det som om det er gjort ein hastejobb med å omsetje frå svensk til norsk.

Meldt av Hallvard N. Jørgensen

Egil Elling Ellingsen og Bertel E. Hjortland.

Verbum

2007

98 kr.

69 sider.

Egil Elling Ellingsen er ungdomspastor i Imi-kyrkja i Stavanger, og og Bertel Hjortland er prest i Storsalen i Oslo. Saman har dei no gjeve ut boka ”Adonai. Lovsanger”, ei songbok som er retta mot ungdom. Her vil ein finne til saman 23 engelske og norske songar med notasjon og besifring. Alle dei engelske songane er omsett til norsk, og ein del av desse omsetjingane vil nok vere nye for dei fleste. Tida vil vel vise om dei  blir teke i bruk, men i alle høve tykkjer eg det er sprekt gjort å ta eit slikt grep. Av dei som står bak omsetjingane, kan nemnast Stian Aarebrot og Hans Johan Sagrusten.

Innimellom songane vil ein finne sider med kommentarar til songane, refleksjonar og sitat om lovsong, bibelvers etc. Slutten av boka inneheld korte skildringar av dei miljøa og forfattarane som står bak songane, samt eit forslag til songval ved ei nattverdsgudsteneste. Eg tykkjer dette er nyttig og informativt.

Songsamlinga har eit ganske (protestantisk-)økumenisk preg. Ein finn songar frå bandet Delirious, frå Hillsong, IMI-