Wat is de invloed van de hedendaagse marxistische theorie op sociale bewegingen? Hoe beoordeel je het verschijnsel dat sociale bewegingen, in de brede betekenis van het woord, beter in staat lijken te zijn dan politieke bewegingen om anti-kapitalistisch verzet te organiseren? Wat is volgens jouw de toekomst van partijen op zich en als delen van een internationale organisatie?

Ik denk dat in de harde kern van het marxisme, in de kritiek op de politieke economie en de accumulatie van kapitaal, het beste middel ligt om de liberale globalisering en de gevolgen ervan te begrijpen. Zoals ik al gezegd heb, de actualiteit hiervan is die van het kapitaal. De meerderheid van de sociale bewegingen is er door beïnvloed, ook als ze zichzelf er niet van bewust zijn. De historicus Fernard Braudel wees er eens op hoe zeer de categorieën van de marxistische kritiek ons wereldbeeld hebben doordrongen, zelfs onder tegenstanders van het marxisme. En de filosoof Jacques Derrida vatte de relevantie van marxisme samen toen hij in 1993 - niet bepaald een goede tijd voor marxisme! - verklaarde dat 'er zonder Marx geen toekomst is'. Contra of pro-Marx, maar niet zonder hem! Zijn theorie biedt niet het laatste woord voor het begrijpen van hedendaagse samenlevingen maar ze blijft een verplicht ingredient daarvoor. De paradox is dat de liberale ideologen die Marx graag behandelen als een 'dode hond' en hem verwijten gedateerd, verouderd, verjaard te zijn - dat deze mensen wel bereid zijn terug te keren naar de klassieke economen, de politieke filosofie van de zeventiende eeuw of naar Alexis de Tocqueville. Marx was natuurlijk een kind van zijn tijd. Hij deelde enkele van de illusies van zijn tijd, illusies in bijvoorbeeld de wetenschap en de vooruitgang. Maar door zijn keuze van het object van zijn kritiek – te weten de accumulatie van het kapitaal en de logica hiervan – oversteeg hij zijn eigen tijd en anticipeerde hij de onze. Hierin blijft hij onze tijdgenoot, een stuk vitaler en meer stimulerend dan allerlei pseudo-nieuwigheiden die een dag later al verouderd zijn.

Het is noodzakelijk om het eens te worden over wat sociale bewegingen, 'in de brede betekenis van het woord', zijn. Waarschijnlijk staan we na een eeuw van verschrikkelijke tragedies en nederlagenaan het begin van een theoretische en praktische reconstructie van emancipatie-bewegingen. Soms lijkt het wel alsof we helemaal opnieuw bij het begin moeten beginnen. Een partij als de Braziliaanse PT, die opkwam in de vroege jaren tachtig tijdens de val van de militaire dictatuur, het product van de snelle industrialisering in de jaren zeventig, zou vergeleken kunnen worden met de grote Duitse sociaal-democratische partij van voor 1914. Het had een vergelijkbaar massa-karakter en een vergelijkbare ideologie. Maar we zijn in het begin van de 21ste eeuw, de 20ste eeuw heeft wel degelijk plaatsgevonden en kan niet zomaar genegeerd worden. De PT heeft in minder dan een kwart eeuw, in de hedendaagse context van machtsverhoudingen, de plaats van Latijns-Amerika in de re-organisering van imperialisme et cetera, een versneld proces van bureaucratisering doorgemaakt.

In het begin lijken sociale bewegingen meer effectief, meer concreet te zijn in het voeren van oppositie, het voeren van defensieve gevechten. Hun opkomst markeert het begin van een cyclus van ervaringen die een voorwaarde zijn voor al het andere. Maar net zoals Marx in zijn tijd een 'politieke illusie' bekritiseerde, namelijk het idee dat het verwerven van burgerrechten en democratische vrijheden de laatste stap in menselijke bevrijding is, zo kunnen we een 'sociale illusie' waarnemen; het idee dat bij het ontbreken van een politiek alternatief, sociaal verzet tegen neoliberalisme onze limiet is. Dat is de 'linkse' versie van de 'end of history' thesis. De crisis van kapitalisme en de risico's die het met zich mee brengt voor de toekomst van de planeet en de menselijke soort zijn echter van dien aard dat een alternatief uiterst urgent is. Het is een kwestie van het uitzetten van een project, een politieke strategie, in een context die gezet wordt door bepaalde machtsverhoudingen. Als we niet serieus opkomen voor een degelijk alternatief en ons plaats daarvan tevreden mee stellen druk uit te oefenen op gematigd links, proberen een links dat steeds minder links wordt bij te sturen, dan rest ons niks anders dan demoralisatie. Om een werkelijk alternatief te vormen – en dit wordt een langdurig werk want we moeten opnieuw een steile helling beklimmen – hebben we geduld, toewijding en overtuiging zonder sektarisme nodig. Anders vernietigen we onszelf in ondernemingen die onder het mom van realisme niet verder kijken dan de volgende dag en door de opeenstapeling van teleurstellingen die daaruit zal volgen.

Wat betreft de reconstructie van een internationale beweging, dat is een veel grote vraag. Sommige mensen vergelijken de huidige andersglobaliseringsbeweging, met wereldwijde sociale fora of per werelddeel, met het begin van de Eerste Internationale; een zeer brede ontmoeting van sociale bewegingen en politieke stromingen. Daar zit wat in. En de kapitalistische globalisering – en dit is de positieve kant ervan – dwingt tot een internationale samenwerking van bewegingen, zoals de wereldtentoonstellingen van de 19de eeuw aanleiding gaven tot de bijeenkomsten waar de Eerste Internationale uit voortkwam. Maar eens te meer maakt de geschiedenis van de twintigste eeuw het verschil. De splitsingen en de politieke stromingen die het product zijn van deze geschiedenis zullen niet zomaar verdwijnen. We kunnen niet helemaal opnieuw op een blanco bladzijde beginnen. Daarom zijn bijeenkomsten als de Fora positief en noodzakelijk. Niemand kan voorspellen wat de uitkomst zal zijn, dit hangt af van politieke strijd, van ontwikkelingen in Latijns-Amerika, het Midden-Oosten. De eerste stap van reconstructie is nog lang niet achter ons. Er zijn mogelijkheden om dit proces van bijeenkomsten uit te breiden in Azië, in Afrika. Maar een voorwaarde en een bewijs van politieke volwassenheid zal het vermogen om eenheid in de praktijk te bewaren en zelfs nog uit te breiden, zonder het politieke debat te limiteren. Het is duidelijk dat een eerste fase van verzet, wat ik een 'utopisch moment' noem in analogie met de socialistische beweging die geboren werd in de jaren 1830-1840, ten einde komt. De slogan 'change the world without taking power' raakte na een zekere weerklank gevonden te hebben, vooral in Latijns-Amerika, al snel verouderd. Het is moeilijk om zich een sociaal forum in Latijns-Amerika voor te stellen waar de kwestie van politieke oriëntatie vermeden wordt, waar niet de balans wordt opgemaakt van, en vergeleken tussen, ervaringen in Brazilië, Venezuela, Bolivia en...Cuba! En het is moeilijk om zich een Europees Sociaal Forum voor te stellen waar niet gesproken wordt over een alternatief voor de liberale en imperialistische Europese Unie.

Changing the world by taking power: Chávez, Castro, Morales

In dit perspectief is het heel goed mogelijk, en een verrijking, om zowel deel te nemen aan deze brede bijeenkomsten en tegelijkertijd een project met zijn eigen politieke traditie en organisatie te hebben. Dat is zelfs een voorwaarde voor duidelijkheid en respect voor verenigde bewegingen. De stromingen die niet hun eigen politieke identiteit uitdragen zijn de meest manipulatieve. Het klopt wat een Franse filosoof zei, dat er geen blanco bladzijdes omgeslagen worden en we altijd 'opnieuw beginnen in een omgeving'. We moeten open staan voor het nieuwe zonder de band met gedane ervaringen te verliezen.

Kan er een marxistische filosofie bestaan in een burgerlijke universiteit? Kan je ons iets vertellen over jouw eigen ervaringen? Hoe kan de bourgeoisie marxisme tolereren in een van haar ideologische apparaten, de universiteit?

Dat is een kwestie van de machtsverhoudingen in de samenleving. De school en de universiteit zijn niet geïsoleerd van sociale tegenstellingen. Dat is trouwens een risico van de formule 'ideologisch staatsapparaat'; het wekt de indruk dat het slechts om een stuk gereedschap van burgerlijke overheersing gaat. In de realiteit vervullen de school en de universiteit echter een dubbele functie; van reproductie van de heersende sociale orde, natuurlijk, maar ook die van transmissie en ontwikkeling van kennis. Deze instituten zijn daarom doorschoten van machtsstrijd. Voor en enige tijd na 1968 had marxisme aanzienlijke invloed op Franse universiteiten, alhoewel we dit ook niet hoeven te overschatten of te denken dat er een 'gouden eeuw van het marxisme' was. Er bestonden aanzienlijke gelegenheden voor experimenten in pedagogiek, voor vrijheid in onderwijs. Maar dergelijke verworvenheden zijn niet onomkeerbaar. Het is duidelijk te zien dat met het liberale contra-offensief van de jaren tachtig de academische normaliteit en orde opnieuw hersteld werden. Dat is te zien in de leerprogramma's, de toetsmethoden en in het budget management van de universiteiten. Maar er is wel iets bewaard gebleven. Ik heb bijvoorbeeld volledige vrijheid om elk jaar mijn lesprogramma samen te stellen. Dit jaar geef ik weer, voor het eerst in zo'n vijftien jaar, een cursus over lezingen van Het Kapitaal, een andere over de 'war on terror', een over filosofieën van globalisering en van internationaal rechts. Het probleem is dat de 'marxistische generatie van de jaren 60' – de term is een simplificatie want het ging altijd slechts om een aanzienlijke minderheid – nu zo langzamerhand het podium begint te verlaten. De nieuwe generaties zijn opgegroeid met de kritische ideeën van Foucault, Bourdieu, Deleuze, allemaal waardevolle denkers, maar de overdracht van de marxistische erfenis wordt steeds beperkter. Het is duidelijk dat de relatieve vrijheid op universiteiten afhangt van de sociale strijd die zich buiten de muren van school of universiteit afspeelt. Zodra de machtsverhoudingen slechter worden, zodra de sociale bewegingen nederlagen lijden, kun je de gevolgen voelen in de universiteit. Maar dit is een gevecht dat gevoerd moet worden. Binnen de de universiteit, en daarbuiten want er is altijd nog de mogelijkheid van het vormen van officieuze kanalen van educatie voor het volk.