Каде е местото на празнувањето на новата година во животот на православните христијани? Ова е прашање на кое деновиве можеше да се слушнат најразлични коментари. Не би можел да кажам дека православието има некој конечно утврден „официјален“ став по прашањето. Токму поради тоа и самиот не би си дозволил да предложам ништо повеќе од едно лично видување.

Во принцип се јавуваат две бариери кои предизвикуваат во најмала рака резервираност на верните кон празнувањето на првиот ден од календарската година. Првата е определена од световниот карактер на празникот, а втората од календарот поред кој тој се празнува. Ми се чини дека втората бариера произлегува од проблемот со првата – како да недостасува јасно разликување на световното од духовното. Нели, логиката е – зошто еден наполно световен празник би требал да претставува проблем за верата? И следствено, ако тој празник е нешто тотално неповрзано со нашата вера – тогаш зошто би ни пречела неговата календарска лоцираност?

Но тука самото од себе се поставува прашањето – дали за еден православен христијанин такво отсечно разликување на световното и духовното може да биде воведено? Дали може световниот празник да се празнува потполно независно од црковниот? За секој кому религиозноста во принцип не му е блиска одговорот е јасен – да, се разбира дека може! Дури и да се најде некаква поврзаност – таа поврзаност во никој случај не би подразбирала подредување на световното празнување под духовното. Напротив – празнувањето на најлудата ноќ продолжува уште неколку дена – низ кулминацијата на лудоста на „Коледе-леде“, преку бадничкиот chill out, па сè до фајронтот за „Стара нова година“. Но тоа е друга тема...

Верникот во принцип ги поставува нештата на еден поинаков начин. За тоа да се разбере потребно да е се објасни што точно празникот претставува за верникот (конкретно православниот). Празникот има нагласено сакраментална (светотаинска) смисла. Тој е неразделен од Литургијата. Празникот без Литургија и причест ја губи својата „празничност“ – едноставно не е повеќе празник. Оттука и онаа психолошка одбивност на православните кон празнувањето на новата година – први јануари по својата природа не е празник, бидејќи просто нема свое исполнување во Литургијата.

Ако на ова се надоврзе и основаната причина поради која „Нова година“ ја губи својата литургиска димензија – имено дисонансот во календарското сметање на времето – тогаш станува наполно јасно од каде доаѓа ваквото неприфаќање на празничноста на првиот ден од грегоријанската година. Според јулијанскиот календар (кој останал како црковен календар во дел од помесните православни Цркви, меѓу кои и македонската) новата година започнува тринаесет дена покасно – кога во истиот ден се празнуваат празниците на Обрезанието Господово и свети Василиј Велики – додека први јануари според грегоријанскиот календар (т.е. според „новиот календар“) како од никаде изникнува на крајот од претпоследната седмица од божиќниот пост. Ваквата дисонанса помеѓу календарите, морам да признам, е не просто непријатна, туку и крајно бесмислена работа.

Кажав зошто еден празник (доколку „сака“ да биде празник) е неразделен од Литургијата и зошто како таков тој мора да има свое логично место во литургиската година. Во спротивно – тој од празник преминува во „слободен ден“, „неработен ден“, ден за одмор, ден во кој може да се опуштиме, да се оттргнеме од секојдневните обврски – своевиден световен шабат – но не и празник. И повторно имаме проблем со литургиското разбирање на светот и животот. Повторно се јавува дисонанса. Ние работиме и се уморуваме – не просто да се релаксираме во најлудата ноќ (или било која друга ноќ или ден) – туку токму таа работа литургиски да му ја принесеме на Бога во денот определен за почивка – Господовиот ден. Тука се согледува празничноста – а со тоа и литургичноста – на христијанското поимање на работата и почивката: ние сиот наш труд му го принесуваме на Бога, за потоа да го добиеме самиот Бог во светата Евхаристија.

Очигледно е дека колку и да се трудам – за православието останува невозможно да се направи строго разделување помеѓу световното и духовното. За него животот и светот се Свето таинство. Било какво дуализирање на тварта останува невозможно – бидејќи во Христа се надминува секое раздлување – не само на материјалното и нематеријалното, на световното и духовното, туку и на тварното и нетварното. Христос е Богочовек. Тој во себе неразделно ги обединува сите наведени начела. За секој Христијанин, т.е. за секој кој живее во Христа – ваквите разделувања претставуваат крајно неприродни, противприродни дејствија. Тие воведуваат и разделување на личноста на христијанинот – едниот нејзин дел станува духовен а другиот световен. Но ако се земе предвид дека Христијанинот е Христов образ, Христова слика – тогаш станува јасно дека тој на овој начин самиот Хирстос го разделил. Она што Бог го соединил - тој го разделува.

Ќе го оставам текстот без дефинитивен заклучок во однос на основниот проблем. Не поради некаква претерана претпазливост или нешто слично, туку од проста причина што има уште многу што да се пишува и размислува по прашањето. Не е поентата просто да се каже – грев е да се слави Нова година! Сепак живееме во свет од кој не бива да се изолираме. Христијаните се сепак во овој свет, колку и да не се од него. Колку е правилно или погрешно да се учествува во новогодишното празнување – навистина не би можел да кажам. Можеби многу поважно е да се постави прашањето – на кој начин би можеле да учествуваме во ова „прославување“. Дури и да го прифатиме први јануари за најобичен ден – што е лошото ако во тој „најобичен ден“ излеземе со пријателите, отидеме некаде на гости, ја поминеме вечерта на некој концерт или во некој клуб? Ако за нас навистина и светот и животот и секој миг од животот се една непрекината Литургија – тогаш каде е проблемот во правењето на сите тие нешта во еден обичен ден?

Целото богомислие на Кавасила буквално дише со духот на паламизмот. Но, Кавасила при тоа не останува на спорната проблематика за божествените енергии – тој ја инкорпорира во својата мисла и продолжува да твори понатаму. Продолжува да твори во духот на истото предание од кое „паламизмот“ (како дискурзивно вообличен одговор на една хетеродиксија) се изнедрил. Тој не ја користи „стандардизираната“ паламитска терминологија, ниту пак се обрнува кон веќе сосема баналната проблематика на завршениот спор – тој просто го благовести паламизмот со еден друг, нему многу поприроден и поблизок јазик.

Јазикот на спорот беше јазик некарактеристичен за православното богословствување, тоа беше своевидно снисходење на опонентите, како би можело со нивниот јазик да се пренесе учењето на православните исихасти. Уверен сум дека ако сакаме да го запознаеме висинскиот Палама – ќе треба да ги прочитаме неговите беседи, искажани после спорот, во времето кога бил архиепископ на градот Солун. Тука неговото богословие се враќа во неговиот најприроден контекст – во литургијата. И тогаш станува забележлива една карактеристика која Палама и Кавасила ги прави неразделни еден од друг – богословието на беседите на Палама и богословието на За животот во Христа на Кавасила е во потполност единосуштно!

Токму Кавасила, на еден маестрален начин, тајноводејќи нè низ своите чудесни седум беседи за животот во Христа, успева да ја врати паламитската проблематика од преговарачките маси на литургискиот престол. Во тоа се состои и неговата генијалност. Ако паламитската синтеза успеа во дискурзивни поими да ја претстави теологијата вековно негувана во православното литургиско-аскетско предание – синтетизирачката работа на Кавасила се одвива во спротивна насока, истовремено правејќи еден значаен чекор понатаму. Тој ги применува основните заклучоци на учењето на Палама – врз самиот живот на Црквата, при тоа правејќи чекор кон една уникална нова синтеза на православното богословие: литургиската.

За жал, беа потребни неколку века за таа синтеза да продолжи кон своето комплетизирање. Дури во 20-от век, почнувајќи со личностите на Георгиј Флоровски, Александар Шмеман, Јован Маендорф и други православни теолози и мислители – продолжило осуштествувањето на оваа синтеза. Процесот на враќањето кон отците и кон литургијата предизвика грамадни тектонски поместувања во современото христијанство воопшто. На површина се појавија вековно потиснувани и солидно напластени богословски проблеми и противречности. Мисијата на современото православно богословие се состои токму во тоа – без страв и предрасуди да се нурне во сопственото предание и да се преоткрие себеси. Колку ќе бидеме успешни во тоа – зависи единствено од непоколебливоста на нашата љубов, вера и надеж во вистинитоста и дејствителноста на Христовата благодатна љубов во светот.

Тогаш кога ќе се стекнеме со Духот на вистината и ние ќе станеме вистински. Тогаш кога наша мерка ќе стане Христос и неговото богочовечко тело – тогаш навистина ќе бидеме способни да го препознаеме и разбереме она што е негово. Ако ли останеме на своите стари-прастари човечки критериуми, ако се потпреме само на својот разум – тогаш ќе ја загубиме способноста да го препознаваме божественото. Тогаш научното занимавање ќе премине во самозадоволувачки и опортунистички елитизам. Потребата од докажување на несовршенството на светите и од спорење со нивното богословие ќе ни стане храна. Но, зарем некој на светов видел „аир“ од такво нешто?

Ќе си дозволам повторно да се вратам на темата за трагичната смрт на македонскиот поп пејач Тоше Проевски – и тоа не без една многу конкретна причина. На еден куп форуми, во еден куп написи, дури и на вестите на телевизијата – беше поставено (и тоа ни најмалку случајно) прашањето: „зошто ова се случи“? Пазете, ова е суштинско животно прашање. Ова е прашањето за животот и смртта. Ако добро се замислиме – смртта е една неизбежна реалност, која ние можеме колку сакаме да ја игнорираме, но таа останува на сила. Повеќето од нас живееме под своевидна само-анестезија, го тргнуваме своето лице од оваа реалност, правејќи се дека – тоа нас не нè засега (барем не за сега). И повторно – сите нас, кај и да е, не затечува смртта на некој близок, сакан човек. И тогаш, одеднаш, како цунами ни налетуваат сите оние прашања кои толку долго сме си ги потиснувале и на кои насилно не сме сакале да мислиме. Што, пак, се случува ако неочекувано нè затече смртта на човек кој сите ние заедно сме го чувствувале како близок, ни бил мил, сме го сакале? Мислам дека токму такво нешто се случи пред некој ден. И тогаш над сите нас – се постави потиснатото проклето прашање за животот и смртта, а природно со него – и прашањето за Бога.

Чувствувам потреба, како православен теолог, да напишам неколку збора токму на оваа тема – насушно потребни за да се разбере не просто зошто ова му се случи на Тоше, туку за да се разбере токму потиснатото прашање за Бога, животот и смртта. Од една страна Бог го создал светот и исцело го држи во своите раце. Од друга страна, тој создал едно уникатно суштество, слично на него самиот – човекот. Човекот е сличен на Бога најмногу поради слободата со која бил даруван. И токму во таа слобода се содржи клучот на нашето прашање: кога Бог би одлучувал за сè во светот (вклучително и за човекот) – тогаш би ја немало слободата! Под рака со слободата оди и одговорноста. Кога Бог апсолутно би одлучувал за човекот, за неговиот живот, за неговата смрт – тогаш човекот ја губи и својата одговорност. А неодговорното и неслободното суштество не може да биде ниту „добро“ ниту „лошо“, тоа не одговара за своите постапки – следствено тие постапки ниту можат да бидат наградени, ниту можат да бидат казнети. Тоа просто значи дека „Бог си прави што си сака“ – сè е во рацете на судбината, а човекот само прави „како што му предвиделе наречниците“. На крај – ако Бог е исцело одговорен за смртта на некој, тогаш тој некој нема ниту одговорност ниту слобода. Ако ги нема последниве две – самиот тој на никој начин не може да биде ниту „добар“ ниту „лош“, ниту пак може да си ја „заслужи“ или да „не ја заслужува“ смртта. Во ваквиот случај – човекот ништо не одлучува, а Бог прави се: го прави едниот човек добар, другиот лош; едниот успешен, другиот неуспешен; едниот несреќен, другиот среќен; едниот долговечен, а на другиот прерано му го одзема животот... Ова не е христијанство! (најмалку православно)

Бог создал слободни и одговорни луѓе, а не роботи. Тие луѓе можат да бидат повеќе или помалку добродетелни, повеќе или помалку среќни, повеќе или помалку успешни – но сето тоа зависи пред сè од одлуката на самиот човек. Точно – и добродетелта и среќата и успехот се во Бога и само во Бога – но ние сме оние кои треба слободно да пристапиме кон нив. Исто така и нашиот живот како и нашата смрт зависат во огромна мерка од нашата слобода, од тоа како ние ќе решиме да си го живееме животот. Од нашиот живот зависи и нашата смрт. Ние одговараме, а не некој друг.

Ова не смее да се разбере како некаква апсолутна причинско-последична верига: ако си добар ќе живееш, ако не готов си. Да не заборавиме дека има и едно нешто што се вика ѓавол – да веруваш во Бога, но да не веруваш во постоењето на ѓаволот е многу ризична работа. Многумина христијански автори се согласуваат дека една од најитрите стратегии на ѓаволот е да нè убеди дека самиот не постои – тогаш ќе не направи неспособни да го видиме изворот на злото во светот, а со тоа и неспособни да му се спротивставиме. Второто нешто што не треба да се заборави е дека целта на животот не е човек да „не умре млад“, туку да се подготви за вечниот живот во Христа. Ѓаволот не сака просто „да нè убие“ – тој сака да нè оддели од Бога. Затоа, многу побитна од сè до сега кажано е следната поента: ако некој на овој начин ги поставил нештата – со Бога во центарот – тогаш за него и животот и смртта ќе имаат совршено јасна смисла. Таквиот човек нема од што да се плаши – бидејќи ако живее добива, но го загуби ли животот – повторно нема што да изгуби бидејќи сè што има – е во Бога.

Истовремено, никој сам по себе не е совршен – и затоа не треба да се прават култови од луѓето. Тоше беше навистина благочестив христијанин. Завчера зборував со еден од нашите владици и тој ми кажа дека според него Проески отскокнувал од целата популарна музичка сцена во Македонија и Балканот по својата – нормалност. Сепак, тоа не е причина веднаш тој да се прогласи за светец. Кон таквите одлуки по правило се пристапува „со ладна глава“. Обично десетици (понекогаш дури и стотици) години поминуваат од смртта на светителот до неговото канонизирање – и тоа не е така без причина. Од друга страна – премногубројни се оние благочестиви христијани, кои останале како такви во сеќавањето на Црквата, но не биле канонизирани. Тука особено е важен и следниов момент: според терминологијата на Библијата – сите христијани се нарекуваат „свети“. Свети се – поради простиот факт дека се христијани, дека тие живеат во Христа и Христос живее во нив. Канонизацијата е пред сè „официјална“ потврда на таквиот живот. Но таа човекот не го прави свет сама по себе – тој е свет просто поради својот вистински живот во Христа. Дали Црквата како институција ќе избере еден нејзин член да биде канонизиран или не – сепак останува во доменот на нејзината работа.

Помеѓу светиот живот на верните и култовите има радикална разлика. Затоа многу подобро е (барем во овие 40-тина дена) да ја искористиме својата слобода за искрено да се помолиме за спасението на овој млад и – според сведочењата на многумина – навистина прекрасен човек. На тој начин, не само тој, туку и самите ние ќе имаме огромна духовна полза. Бар на кратко да се лишиме од и онака здодевното секојдневие на празните муабети, нагаѓања и безвезни стилизации (починатиот бил ангелче, светец, душичка и т.н.) – и да направиме нешто добро како за својата, така и за душата на ближниот. Тоа е вистинското нешто што во овој момент ние можеме да го направиме за Тоше.

Далеку од тоа дека со напишаново се исцрпува темата – на неа се пишувани томови и томови книги, илјадници христијански проповедници зборувале за овие прашања и ги објаснувале. Јас само се обидов малку од малку да ги претставам работите од една православна гледна точка и да предложам насока во која навистина треба да се дејствува. Таа насока е љубовта – љубовта кон Бога и кон ближните. Преку искрената молитва кон саканиот Бог за саканиот ближен – самите ние се соединуваме со Оној кон Кого се молиме и со оние за кои се молиме. Љубовта е силата која сите нè обединува – и пред неа смртта е сосема ништожна. Поради љубовта воскресна Христос и поради истата и сите ние ќе воскреснеме во Христа за вечен живот. До тој радосен миг нам ни останува колку што е можно повеќе да се усовршуваме за тој живот – преку љубовта, молитвата, причеста и севкупниот наш живот во Црквата.

Тоа што Digital Areopagus е во основа конципиран како богословски и философски блог, не значи дека темата на која пишувам последниве два дена е вон контекстот. Напротив – прашањата за животот е смртта, за младоста и успехот, за тагата и радоста – се фундаментални философски и аскетско-богословски прашања. Ако ние знаеме само да теоретизираме, но истовремено кога ќе се соочиме со реалноста на теоретизираното пред самите наши очи не знаеме што да правиме – тогаш нашата теорија е напразна. Христијанската философија и теологија извираат од самиот живот, на него се изградуваат со цел на самиот живот да му служат, да го објаснат, да го преобразат, да го облагородат и да го осветат. Затоа сакам и понатаму да пишувам за настанот кој деновиве сите силно нè потресе – затоа што сега, кога сме далеку поранливи и почувствителни отколку претходно, сме многу поспособни согледаме некои нешта кои постојано сме ги имале пред очи, но нашиот поглед просто поминувал низ нив, без вистински да ги допре.

Уникатноста на Тоше Проевски на македонската и балканската популарна музичка сцена се состоеше во неговата неверојатна „нормалност“. Имиџот на Тоше е неспоредлив со повеќето „дејци“ од таа сцена. Тој беше „од другата страна“ на ексцесите, бунтовништвото, болната сексуалност, травестијата, силиконите – и сè останато кое обично се користи како магнет за привлекување на публиката, особено за привлекување на градските снобовски кругови. Тој го победи балканскиот поп-кич со неговиот nice-guy имиџ. Но не е само имиџот во прашање – Тоше успеа да остане искрен со себеси: вкусувајќи ја славата (која за нашите балкански простори, искрено кажано, беше огромна), тој не го поплука своето детство, своето семејство, своето Крушево, својата Црква. Тој остана истиот. Сите негови пријатели, како оние од детството, така и оние од подоцнежните денови го сведочат тоа.

Сите овие нешта ги пишувам имајќи пред очи една основна вистина на христијанството – злото е неспособно да биде запечатено во овој свет. Злото не може да истрае пред доброто, бидејќи самото нема своја суштина. Тоа настанува како негација на доброто, како отсуство на доброто. Смртта е зло и како такво – таа е отсуство на животот. Но, како такво злото и смртта немаат своја одржливост, тие не можат да се одржат. Оттука и мојот оптимизам. Оттука и оптимизмот на христијанството воопшто. Христос умира – и тоа е трагедија – но потоа воскреснува, воскреснувајќи го преку своето воскресение сиот свет.

На мислење сум дека трагедијата која се случи во огромна мерка ќе ја определи иднината на македонската, па во голема мерка и на балканската поп музичка сцена. Тоше стана легенда. Врз она што тој го направил – сега допрва ќе се твори. Тој ќе биде основата за понатаму. Неговиот имиџ ќе стане норма за успех. Тоше покажа дека може да се биде cool – и тогаш кога ќе си ги почитуваш семејството, традицијата, верата, личностите на другите, кога ќе бидеш секогаш решен да помогнеш на оние во неволја. Уште повеќе (нешто што за многумина во Македонија сè уште изгледа невозможно), докажа дека со сопствениот квалитет – со сопствениот труд и подвиг во умножувањето на од Бога дадените дарби – е можно да се достигне врвот.

Упокој ја, Господи, душата на починатиот слуга Твој.